\u0130sl\u00e2mla taalluk eden bil c\u00fcmle \u015feyleri idrak ve tatbik noktas\u0131nda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z savrulmu\u015flu\u011fun belki en fazlas\u0131yla aks etti\u011fi nokta da ilim \u00f6\u011frenme metodudur. Naslardan istihrac ettikleri ilim kesb etme menhecini noksans\u0131z bir \u015fekilde uygulamaya d\u00f6ken selefin d\u00fcnyas\u0131ndan fersah fersah uzaktay\u0131z bu g\u00fcn. \u0130lim \u00f6\u011frenme i\u015flevini habbesinden kubbesine kadar b\u00fct\u00fcn\u00fcyle tanzim edip us\u00fbl\u00ee bir zemine oturtan selef-i s\u00e2lih\u00een vahiyden dam\u0131t\u0131lan bir menhecle ilmin, amelin ve ihlas\u0131n zirvesini yakalad\u0131lar. Okuduk\u00e7a amele, amel ettik\u00e7e takvaya, takva tek\u00e2m\u00fcl ettik\u00e7e ihl\u00e2sa ilerlediler ko\u015far ad\u0131mlarla.<\/p>\n
Us\u00fbl\u00fc zay\u00ee\u2019 edenin vus\u00fclden mahrum olaca\u011f\u0131n\u0131 belirterek her \u015feyi bir us\u00fbl \u00e7er\u00e7evesinde m\u00fclahaza etmenin gereklili\u011fine vurgu yapt\u0131lar her f\u0131rsatta. \u0130lim \u00f6\u011frenme gibi mukaddes bir amelin sahih bir semere iras etmesi i\u00e7in belli bir menhec takip edilerek tahsil edilmesi gerekti\u011fine dair m\u00fcstakil eserler dahi telif ettiler. Eskiye yahut daha do\u011fru bir deyi\u015fle eskimeze dair ne varsa ink\u0131raza mahkum edildi\u011fi g\u00fcn\u00fcm\u00fczde esl\u00e2f\u0131n tesis etti\u011fi ilim \u00f6\u011frenme tarz\u0131 ve kavaidi de d\u00fcm\u00fbra u\u011frad\u0131 maalesef. Bu sadece bu kadar\u0131yla kalmad\u0131 ne yaz\u0131k ki. Asl\u0131 bat\u0131l olan \u015feyin fer\u2019inin de bat\u0131l olaca\u011f\u0131 \u015feklindeki haikatin b\u00fct\u00fcn \u00e7\u0131plakl\u0131\u011f\u0131yla tezah\u00fcr etti\u011fi ac\u0131 bir manzara \u00e7\u0131kt\u0131 kar\u015f\u0131m\u0131za. Sadece malumat elde etmeyi en b\u00fcy\u00fck gaye edinmi\u015f, malumatla melekenin fark\u0131n\u0131 fark edemeyen, bilgileri tadat etmeyi ilim sahibi olmak zanneden, ilm\u00ee cihetle nesep yoksunlu\u011fundan ar etmeyen ve cahil c\u00fcretini ilm\u00ee kifayet addeden bir devrin insanlar\u0131. Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 malumat kirlili\u011fini ilim ad\u0131na bir zenginlik sayacak kadar ilme ve \u0130slam\u2019a yabanc\u0131 bir tabaka.<\/p>\n
Basit bir d\u00fcnyev\u00ee i\u015fi dahi belli bir altyap\u0131ya sahip olmadan yapamayaca\u011f\u0131na kesinkes inand\u0131\u011f\u0131 halde eline ge\u00e7irdi\u011fi be\u015fer \u00fcr\u00fcn\u00fc bir mealle kelamullah\u0131 anlama gibi \u00fcstesinden gelinemeyecek bir ameliyeyi \u00e7oktan ba\u015fard\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia eden cinnet m\u00fcbtelas\u0131 bir zaman\u0131n g\u00f6lgeden adamlar\u0131. Herhangi bir ilm\u00ee alt yap\u0131ya sahip olmamas\u0131na ra\u011fmen topluma kendisini \u201choca\u201d diye pazarlamakla tatmin olabilen, tecvid gibi bu i\u015fin bidayetindeki seviyede dahi s\u0131n\u0131fta kalm\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131na ald\u0131r\u0131\u015f etmeksizin kel\u00e2m ilminin en gamiz meselelerini ele almaktan imtina etmeyen, hadis denince \u0130bn Hacer kesilen, f\u0131k\u0131h dendi\u011finde \u0130bn H\u00fcmam\u2019a d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcveren ve sermayesi alt\u0131 \u00fcst\u00fc okudu\u011fu bir ka\u00e7 t\u00fcrk\u00e7e makaleden ibaret olan hadsizlikle ma\u2019lul bir asr\u0131n \u015firazesiz neferleri.<\/p>\n
\u0130lim Derken Kast\u0131m\u0131z Ne?<\/strong><\/span><\/p>\n \u0130lm\u00ee sahada maruz kald\u0131\u011f\u0131m\u0131z eksen kaymas\u0131n\u0131n telafisinde \u00f6ncelikli olarak tespit etmemiz gereken nokta \u201cilim\u201d denen \u015feyin ne oldu\u011fudur. \u0130lmin ne oldu\u011funu tespit noktas\u0131nda ne olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymam\u0131z meselenin yar\u0131s\u0131n\u0131 halletmek anlam\u0131na gelir herhalde.\u00a0 \u015eu halde, ilim, \u00e7ok \u015feyler bilmek, basit bir bilgisayar program\u0131n\u0131n rahatl\u0131kla yapabilece\u011fi i\u015f olan; maddeleri pe\u015fi s\u0131ra s\u0131ralamak, her mevzuda bir \u015feyler s\u00f6yleyebilmek, \u00e7ok kitap okumak, bas\u0131l\u0131 bir \u00e7ok kitab\u0131 olmak, bir \u00e7ok konuda makale yazmak de\u011fildir ve olmam\u0131\u015ft\u0131r hi\u00e7 bir zaman. \u0130lim, en ba\u015fta insana fayda veren \u015feydir. \u0130lmin fayda vermesi de tahsil edilme usul\u00fcne riayete ba\u011fl\u0131d\u0131r. Bu ba\u011flamda Hz. Peygamber \ufdfa me\u015fhur bir duas\u0131nda \u201cAllah\u2019\u0131m, senden fayda veren ilim, temiz\/helal r\u0131z\u0131k ve kabul olunmu\u015f olan amel isterim\u201d[1]<\/a> buyurarak ilim yolculu\u011funda ilk talep edilmesi gereken \u015feyin \u201cfaydal\u0131 ilim\u201d oldu\u011funu nasihatlemektedir.<\/p>\n Faydal\u0131 ilmin en \u00f6nemli hususiyeti Ha\u015fyetullah\/Allah korkusudur. \u0130lim talebesi okuduk\u00e7a Allah\u2019a kar\u015f\u0131 ha\u015fyet duygusu tekam\u00fcl etmelidir. \u0130lmin faydal\u0131 s\u0131n\u0131f\u0131na girmesi i\u00e7in ba\u015f \u00f6zellik olarak zikredilebilecek olan bu nokta zaman\u0131m\u0131zdaki \u00e7arp\u0131k ilim anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 en \u00e7ok ele veren noktad\u0131r. Zira bu \u00e7arp\u0131k anlay\u0131\u015fta ha\u015fyetullah maksad\u0131yla okuma diye bir \u015fey yoktur.\u00a0 Zaman\u0131m\u0131zda ilmin Allah korkusu i\u00e7in talep edilmesi gibi bir niyet yerini yoklu\u011fa terk etmi\u015ftir. Halbuki selef, \u0130lim Allah \ufdfb\u2019\u0131n kendisiyle diledi\u011fini hidayet etti\u011fi bir nurdur, \u00e7ok meseleler (bilmek)le de\u011fildir\u201d[2]<\/a> diyerek ilmin mahiyetini belirlemede malumat \u00e7oklu\u011funun son s\u0131ralarda yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir. Bu y\u00fczden \u0130bn Mesud t\u2019un ba\u015f talebelerinden Mesruk (Rahimehullah): \u201cKi\u015fiye ilim olarak Allah \ufdfb\u2019tan korkmas\u0131 ve cehalet olarak da ilmini be\u011fenmesi yeter\u201d[3]<\/a> buyurmu\u015ftur.<\/p>\n Faydal\u0131 olmayan bir ilim insan\u0131n okuduk\u00e7a ve bilgilendik\u00e7e cahille\u015fmesi demektir. Allah Resul\u00fc \ufdfa \u201cS\u00f6z\u00fcn bir k\u0131sm\u0131 sihir ve ilmin bir k\u0131sm\u0131 cehalettir\u201d<\/em> [4]<\/a>buyurarak ilim \u00f6\u011freniyorum zann\u0131yla hareket edip faydal\u0131 ilmi elde edemeyenin okuduk\u00e7a cahille\u015fece\u011fine vurgu yapm\u0131\u015ft\u0131r. Ulema buna misal olarak, ki\u015finin \u00f6\u011frenmesi gereken ilimler dururken ilk etapta kendisini ilgilendirmeyen ilimlerle me\u015fgul olmas\u0131n\u0131 zikretmi\u015flerdir.[5]<\/a> B\u00f6ylesine mezmum ve zararl\u0131 bir ilim sahibine hi\u00e7 bir fayda sa\u011flamayaca\u011f\u0131 gibi ki\u015finin ahiretini mahv eder. Zira Hz. Peygamber \ufdfa \u201cK\u0131yamet g\u00fcn\u00fc en \u015fiddetli azaba d\u00fc\u00e7ar edilecek olan ki\u015fi Allah \ufdfb<\/em>\u2019\u0131n kendisine ilmiyle fayda vermedi\u011fi \u00e2limdir\u201d[6]<\/strong><\/a><\/em> buyurmu\u015ftur. Mesele sadece okuyup bilgi elde etmek de\u011fildir. Esas \u00f6nemlisi okudu\u011fumuzun bizde ha\u015fyet duygusuna b\u00fcr\u00fcnmesi ve muktezas\u0131yla amele d\u00f6n\u00fc\u015fmesidir. Bu tarz\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndaki okumalara \u201cokuma\u201d denmesi dahi yanl\u0131\u015ft\u0131r. Efendimiz \ufdfa \u201cKur\u2019an\u2019\u0131, seni (yasaklar\u0131ndan) al\u0131koydu\u011fu s\u00fcrece oku! E\u011fer (okudu\u011fun Kur\u2019an) seni yasaklar\u0131ndan al\u0131koymuyorsa sen onu okumuyorsun demektir\u201d <\/em>buyurarak m\u00fcsl\u00fcman zihniyetinde ilmin ve \u201cokuma\u201d n\u0131n ne anlama tekab\u00fcl etti\u011fini izah buyurmu\u015ftur.<\/p>\n \u0130bn Recep el-Hanbel\u00ee faydal\u0131 ilmin (ilm-i n\u00e2fi\u2019) iki \u015feye delalet edece\u011fini s\u00f6yler: Birincisi, Cenab-\u0131 Hakk\u2019\u0131 s\u0131fatlar\u0131yla, esma-i h\u00fcsnas\u0131yla ve ona lay\u0131k olan ef\u00e2l\u00ee ile bilrmk olup bu da ki\u015fiye Allah \ufdfb\u2019a kar\u015f\u0131 bir ha\u015fyeti, muhabbeti, tazimi, h\u00fckm\u00fcne raz\u0131 olmay\u0131 ve belas\u0131na sabretmeyi gerektirir. \u0130kincisi de, Allah \ufdfb\u2019\u0131n sevip raz\u0131 oldu\u011funu bilerek onlara ra\u011fbet etmek ve gazap edece\u011fi \u015feyleri de bilerek onlardan sak\u0131nmakt\u0131r.[7]<\/a><\/p>\n \u015e\u00f6hret veya Tart\u0131\u015fmak \u0130\u00e7in \u0130lim Tahsil Etmek<\/strong><\/span><\/p>\n \u0130lim, \u0130mam en-Nevev\u00ee\u2019nin de ifadesiyle[8]<\/a> en faziletli ibadetlerden biri ve u\u011frunda de\u011ferli vakitlerin harcanmas\u0131na en lay\u0131k olan \u015fey oldu\u011fu i\u00e7in Allah r\u0131zas\u0131na nailiyyet niyetiyle tahsil edilmelidir. Faydal\u0131 olan ilim budur. Bunun d\u0131\u015f\u0131ndaki niyetlerle tahsil edilen ilimden d\u00fcnyev\u00ee ve uhrev\u00ee anlamda sadece zarar gelir. Allah Resul\u00fc \ufdfa bu durumu bir hadis-i \u015ferifte \u015f\u00f6yle dile getirir: “Her kim, kendisi ile Allah’\u0131n r\u0131zas\u0131 talep edilen bir ilmi, s\u0131rf d\u00fcnya menfa\u00adati elde etmek i\u00e7in \u00f6\u011frenirse K\u0131yamet g\u00fcn\u00fc cennetin kokusunu dahi alamayacakt\u0131r\u201d[9]<\/strong><\/a> <\/em>\u0130lim talebesinin gayretinin uhrevi neticesini adeta bir kene gibi kemiren ve onu Allah \ufdfb<\/em>\u2019\u0131n r\u0131zas\u0131n\u0131 aramaktan \u00e7evirmek i\u00e7in kendisini yoklayan vesveseler vard\u0131r. Allah Resul\u00fc \ufdfa ba\u015fka bir hadisinde de bu niyetlere dikkatlerimizi \u00e7ekerek ilim talebinde bunlardan uzak durmam\u0131z gerekti\u011fini \u015f\u00f6yle ifade buyurur: \u201cAlimlere kar\u015f\u0131 \u00f6v\u00fcnmek, sefihlerle tart\u0131\u015fmak ve meclislerin \u00f6zel k\u00f6\u015felerinde yer alam i\u00e7in ilim \u00f6\u011frenmeyin. ( Bu ikaza ra\u011fmen) Kim bunu yaparsa (varaca\u011f\u0131 yer) ate\u015ftir, ate\u015ftir.\u201d[10]<\/strong><\/a> <\/em>\u0130bn Mesud\u00a0 da buna benzer bir s\u00f6z\u00fcnde \u201c\u0130nsanlar\u0131n tevecc\u00fchlerini kendinize \u00e7evirmek i\u00e7in de ilim okumay\u0131n\u0131z. S\u00f6z\u00fcn\u00fczle Allah \ufdfb <\/em>\u2019\u0131n kat\u0131nda olan\u0131 talep ediniz. Zira devam edip baki kalacak olan odur. Onun d\u0131\u015f\u0131nda ne varsa fanidir, sona erecektir\u201d <\/em>demektedir.[11]<\/strong><\/a><\/em><\/p>\n Hz. Ali t\u2019nin \u015fu s\u00f6z\u00fc de bu noktada \u00e7ok manidard\u0131r: \u201cEy ilim sahipleri! \u0130lminizle amel edin. Alim bildi\u011fiyle amel eden, ilmi yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015fe uyum sa\u011flayan ki\u015fidir. Yak\u0131nda bir tak\u0131m topluluklar \u00e7\u0131kacak ki ilim sahibi olacaklar ancak o ilim bo\u011fazlar\u0131ndan a\u015fa\u011f\u0131ya ge\u00e7meyecek. Yapt\u0131klar\u0131 i\u015f ilimlerine uymayacak. Kendi ba\u015flar\u0131na kald\u0131klar\u0131nda yapt\u0131klar\u0131 insanlar\u0131n \u00f6n\u00fcnde yapt\u0131klar\u0131ndan farkl\u0131 olacak. Bir birine \u00f6v\u00fcnerek halkalar kuracaklar hatta ki\u015fi kendi meclisini terk edip ba\u015fkas\u0131n\u0131n halkas\u0131na kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in arkada\u015f\u0131na k\u0131zacak. Onlar, meclislerindeki bu amelleri Allah \ufdfb<\/em>\u2019 ula\u015fmayacak olan kimselerdir.\u201d[12]<\/a><\/p>\n \u201cHocas\u0131z \u0130lim\u201d Felaketi Yahut \u201cSahaf\u00eelik\u201d Merak\u0131 <\/strong><\/span><\/p>\n \u0130lmin muazzez olu\u015fu, menba\u0131 olan Allah Resul\u00fc \ufdfa\u2019ne istinad\u0131na merbuttur. B\u00fcy\u00fckten k\u00fc\u00e7\u00fc\u011fe tevar\u00fcs eden ink\u0131tas\u0131z bir alt\u0131n silsiledir bu. Zira hoca-talebe irtibat\u0131yla elde edilen ilimde sadece bilgi yoktur. Ayn\u0131 zamanda bir ruh, heyecan, maneviyat ve feyiz de vard\u0131r hocadan, seleften, sahabeden ve Resul\u00fcllah r\u2019tan ak\u0131p gelen. Bu y\u00fczden baz\u0131 arifler \u201c\u0130lim yaz\u0131ya ge\u00e7irilen bir tak\u0131m meseleler de\u011fil, \u00fcf\u00fcr\u00fclen bir ruhtur. (el-\u0130lmu r\u00fbhun tunfehu l\u00e2 mes\u00e2ilu tunsehu.) \u0130lmi \u00f6\u011frenenler kimden ahz ettiklerine ve \u00f6\u011fretenler de kime \u00f6\u011frettiklerine iyi baks\u0131n\u201d demi\u015flerdir.[13]<\/a> Biz buna di\u011fer bir deyi\u015fle, talebenin malumat noktas\u0131nda istifade etti\u011fi hocas\u0131ndan ahl\u00e2k\u00ee noktada da istifade etmesi ve onun ahlak\u0131na b\u00fcr\u00fcnmesi de diyebiliriz. Nitekim, Muhammed b. Sirin, ilmin her vechesiyle zirveleri ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 muazzam d\u00f6nemden ve o d\u00f6nemin muhte\u015fem \u015fahsiyetlerinden bahs ederken \u015f\u00f6yle der: Onlar ilim \u00f6\u011frendikleri gibi ahlak ve istikamet de \u00f6\u011frenirlerdi.\u201d[14]<\/a> Hicri ikinci as\u0131rda ya\u015fam\u0131\u015f \u0130brahim b. Habib e\u015f-\u015eehid de \u015f\u00f6yle diyordu: \u201cBabam bana \u2018O\u011fulcu\u011fum, fakihlere ve alimlere git, onlardan ilim \u00f6\u011fren ve edeplerinden, ahlaklar\u0131ndan ve istikametlerinden (bir\u015feyler) al! Zira bu benim i\u00e7in senin hakk\u0131nda \u00e7ok hadis elde etmenden hay\u0131rl\u0131d\u0131r\u2019 dedi.[15]<\/a><\/p>\n \u0130lme ruh denmesi sadece uleman\u0131n s\u00f6zleriyle kaynakland\u0131r\u0131labilecek bir \u015fey de\u011fildir. Zira Cenab-\u0131 Hak \u201c\u0130\u015fte b\u00f6ylece sana da emrimizle o ruhu vahyettik\u201d<\/em>[16]<\/a> buyurarak Kur\u2019an-\u0131 Hakim\u2019e \u201cruh\u201d demektedir. Kur\u2019an\u2019\u0131n \u00f6z\u00fcnden elde edilen \u201cul\u00fbm-i isl\u00e2miyye\u201d de ruhun ruhu olmaktad\u0131r.[17]<\/a> Bu durumda hocas\u0131z elde edilen bir ilim rusuz bir beden demektir. Ve o ilmin insana verece\u011fi yarar b\u00f6yle bir bedenin verece\u011fi yarar kadard\u0131r. Ruhsuz bir bedenin yer \u00fcst\u00fcnde bir ka\u00e7 g\u00fcn saklanamayacak kadar etraf\u0131na zarar verici bir \u015fey oldu\u011funu unutmayal\u0131m. Hocas\u0131z elde edilen ilim de t\u0131pk\u0131 onun gibi koku\u015fmu\u015fluklara neden olur ve sahibinden ziyade etraf\u0131ndaki insanlara da cidd\u00ee zararlar verir.<\/p>\n \u00c2limi alim yapan, kendisini sahih ve muttas\u0131l bir silsileyle dinin asl\u0131na ba\u011flayan bu ruh ve istikamettir. Sahih bir \u0130slam anlay\u0131\u015f\u0131nda ad\u0131na ilim denilen ve bu g\u00fcn\u00fcn \u00e7arp\u0131k zihniyetinde de denmesi gereken \u201cilim\u201d budur filhakika. Bu y\u00fczden Allah Resul\u00fc \ufdfa ilmin kabz edilmesinden bahs ederken malumat\u0131n azalmas\u0131 veya kalkmas\u0131ndan de\u011fil alimlerin birer birer dar-\u0131 ukbaya irtihalini konu ederek \u015f\u00f6yle buyurmu\u015ftur:“Allah, ilmi kullar\u0131ndan \u00e7ekip \u00e7\u0131karmak (y\u00e2n\u00ee silmek) suretiyle de\u011fil, \u00e2limleri kabz etmek suretiyle al\u0131r. Nihayet hi\u00e7 bir \u00e2lim kalmay\u0131nca, halk bir tak\u0131m c\u00e2hil kimseleri ken\u00addilerine reisler edinirler. Bunlara bir tak\u0131m su\u00e2ller sorulur, onlar da ilimleri olmad\u0131\u011f\u0131 h\u00e2lde fetva verirler de hem kendileri dal\u00e2lete d\u00fc\u00ad\u015ferler, hem halk\u0131 dal\u00e2lete d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcrler”[18]<\/strong><\/a><\/em> \u0130lmin gitmesi alimin gitmesi, alimin gitmesi de ilmin gitmesidir. \u0130lim ile alim aras\u0131nda b\u00f6yle bir telazum ili\u015fkisi vard\u0131r.<\/p>\n Bug\u00fcn, hayat\u0131m\u0131z\u0131n b\u00fct\u00fcn boyutlar\u0131ndaki istikametimizi k\u0131stas\u0131na vurarak \u00f6l\u00e7t\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz seleften bize intikal eden bu muazzam m\u00fcktesebat bahsi yap\u0131lan bir silsileyle ula\u015ft\u0131 bizlere. Bu \u00e7izgi, mukaddes olu\u015funu da b\u00fcy\u00fck oranda bu halkan\u0131n birbirine kenetlenip mi\u015fk\u00e2t-\u0131 n\u00fcbuvvette son bulmas\u0131ndan al\u0131yordu ku\u015fkusuz. \u00d6yle buyurmu\u015f \u00a0ya Abdullah b. Mesud : \u00a0\u201c\u0130nsanlar ilim kendilerine Muhammed \ufdfa\u2019in ashab\u0131ndan ve b\u00fcy\u00fcklerinden geldi\u011fi s\u00fcrece salih ve dinine ba\u011fl\u0131 kimselerdi. \u0130lim onlara k\u00fc\u00e7\u00fcklerinden gelmeye ba\u015flay\u0131nca helak oldular\u201d[19]<\/a> Bu, \u00fcmmetin helak olu\u015fundaki ilk kademeydi belki. Zira \u0130bn Mesud t\u2019un bahsini yapt\u0131\u011f\u0131 helaka sebep ilim metodunda k\u00fc\u00e7\u00fck dahi olsa bir hoca vard\u0131 ortada sonu\u00e7ta. Bunun bir mertebe \u00fcst\u00fcn\u00fc ise biz ya\u015f\u0131yoruz bu g\u00fcn. \u0130lmi k\u00fc\u00e7\u00fcklerinden alanlar\u0131n helak\u0131 mukadderse ya ilmi hi\u00e7 kimseden almay\u0131p sahafilikle \u201culema\u201d olan bir toplumun hali nicedir? \u0130lim ad\u0131na hadsizli\u011fin, malumatfuru\u015flu\u011fun ve ne yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmemenin zirvesine t\u0131rmand\u0131\u011f\u0131m\u0131z g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ilm\u00ee noktalarda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu karga\u015falar\u0131n, yozla\u015fmalar\u0131n, bilgi kirlili\u011finin alt\u0131nda yatan temel sebep, her \u015feyin \u00f6\u011freniminde gerekli g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u201ci\u015fi ehlinden \u00f6\u011frenme\u201dyi ilme lay\u0131k g\u00f6remeyi\u015fimizdir. En basit d\u00fcnyev\u00ee i\u015flerde bile o i\u015fin kursuna gitmemi\u015f ve e\u011fitimini almam\u0131\u015f olanlar\u0131n konu\u015fmas\u0131 k\u0131nan\u0131p fuzuliyattan addedilirken en \u00f6nemli alan olan d\u00een\u00ee ilimlerde herkes yetkin \u015fahsiyet say\u0131labiliyor. B\u00f6ylece de ortaya herkesin her\u015feyi bilmeye mecbur k\u0131l\u0131nd\u0131\u011f\u0131 mecnunlara rahmet okutan, \u201ckar\u0131\u015f\u0131k\u201d kavram\u0131n\u0131n bile yan\u0131nda \u00e7ok d\u00fczg\u00fcn kalaca\u011f\u0131 tam manas\u0131yla ke\u015fmeke\u015f kumkumas\u0131 diyebilece\u011fimiz bir toplum \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/p>\n \u0130lim nam\u0131na yayg\u0131nla\u015fan bu \u00e7arp\u0131k tutum ilmin basite indirgenmesi ve insanlar nazar\u0131nda ehemmiyetsiz bir \u015fey haline gelmesine de sebebiyet veriyor ciddi anlamda. \u00d6yle ya, u\u011frunda hi\u00e7 emek verilmeden basit bir google aramas\u0131yla elde edilebilecek, do\u011fru olup olmamas\u0131 \u00f6nemli olmaks\u0131z\u0131n herkesin bir \u015fekilde yorum yapabilece\u011fi bir \u015feyi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. \u00c7er\u00e7evesi bu denli geni\u015fletilmi\u015f ve kap\u0131s\u0131 ard\u0131na dek a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f b\u00f6yle bir \u015feyin de\u011feri olabilir mi? \u0130mam el-Evz\u00e2\u2019\u00ee\u2019nin \u015fu ifadesi ne kadar veciz bir hakikati hayk\u0131r\u0131yor tam da bu nokttada: \u201cBu ilim ki\u015filerin bir birlerinden ahz edip ald\u0131klar\u0131 de\u011ferli bir \u015feydi. Ne zamanki kitaplara girince ehli olmayan da i\u015fin i\u00e7ine girdi.\u201d[20]<\/a> Bu g\u00fcn\u00fcn makale alimlerine ve kulaktan duyma m\u00fctemechitlerine ise s\u00f6ylenebilecek tek s\u00f6z var \u0130mam el-Leknev\u00ee\u2019nin de aktard\u0131\u011f\u0131 gibi: \u201cB\u0131rak bu kitabet i\u015fini sen bu i\u015fin adam\u0131 de\u011filsin, velev ki y\u00fcz\u00fcn\u00fc m\u00fcrekkeple siyaha bulasan bile.\u201d[21]<\/a><\/p>\n Sahaf\u00eelik ilmi sahada hata ile \u00f6zde\u015fle\u015fmi\u015f bir kavramd\u0131r. Zira arap harflerinin noktalanmas\u0131n\u0131n geli\u015fim s\u00fcrecinden \u00f6nce harfler nokta farklar\u0131yla birlikte birbirinden ay\u0131rt edilebilecek durumda de\u011fildi. O zamanlar bir tak\u0131m insanlar ilmi hocalar\u0131n a\u011fz\u0131ndan alma yerine sahifelerden almaya yeltenince harfleri ve kelimeleri telaffuzda do\u011fal olarak hataya d\u00fc\u015f\u00fcyorlard\u0131. Bu y\u00fczden ulema b\u00f6yle kimselere \u201cSahaf\u00eeler\u201d dedi.[22]<\/a> Zamanla bu kavram \u00fcstats\u0131z ilim \u00f6\u011frenmenin ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz sonucu olan hatalarla p\u00fcrdolu ilim elde etme anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n lakab\u0131 haline geldi.<\/p>\n \u0130lm\u00ee alandaki yetkinli\u011fin vesikas\u0131 mesabesindedir ilmi \u00fcstaddan ahz etmek. Nitekim \u0130mam Malik (Rahimehullah) \u201cKendisinden daha alim olanlara sormadan ki\u015finin kendisini bir i\u015fe ehil g\u00f6rmesi uygun de\u011fildir. Ben Reb\u00ee\u2019a ve Yahya b. Said\u2019e (ehil miyim de\u011fil miyim) soruncaya kadar fetva vermedim. Ve onlar da beni bu i\u015fe yetkin g\u00f6rd\u00fcler. \u015eayet beni bu i\u015ften al\u0131koysalard\u0131 yapmazd\u0131m\u201d demi\u015ftir.[23]<\/a> \u0130mam Ebu Hanife\u2019ye \u201cMescidde bir ilim halkas\u0131 var, f\u0131k\u0131hla i\u015fti\u011fal ediyorlar\u201d denildi\u011finde \u201cPeki ba\u015flar\u0131 (hocalar\u0131) var m\u0131?\u201d diye sormu\u015f \u201chay\u0131r\u201d cevab\u0131n\u0131 al\u0131nca \u201cOnlar ebeda fakih olamazlar\u201d demi\u015ftir.[24]<\/a><\/p>\n \u0130nsano\u011flunun d\u00fcnyaya geli\u015fi nas\u0131l ki bir nesep silsilesine istinat ediyor ve onunla m\u00fcmk\u00fcn oluyorsa ilim adamlar\u0131n\u0131n g\u00fcn y\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 da benzeri bir silsileye muhta\u00e7t\u0131r. Bu y\u00fczden \u0130mam en-Nevev\u00ee (Rahimehullah) ulemadan bahs ederken \u201cOnlar bizim imamlar\u0131m\u0131z ve seleflerimizdir. Onlar bizim i\u00e7in ana-baba mesabesindedirler\u201d der. [25]<\/a> Bir \u015fahs\u0131n ilminin \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fc ulema ile olan m\u00fcnasebeti ve muhalatas\u0131yla tart\u0131l\u0131r. Bu y\u00fczden Ebu\u2019d-Derda (Rad\u0131yallahu anh): \u201cKi\u015finin ehl-i ilimle y\u00fcr\u00fcmesi ve (onlar\u0131n yan\u0131na) girip \u00e7\u0131kmas\u0131 f\u0131kh\u0131ndand\u0131r\u201d demi\u015ftir.[26]<\/a><\/p>\n Hatta Ahmed b. Hanbel (Rahimehullah) bunu bir ad\u0131m daha \u00f6teye ta\u015f\u0131yarak \u201c\u0130nsanlar haddesen\u00e2, ahberen\u00e2 diyenlerdir. Sair insanlarda hay\u0131r yoktur\u201d der.[27]<\/a> Hocas\u0131z ilim \u00f6\u011frenmenin hayli moda haline geldi\u011fi zaman\u0131m\u0131zda ilim diye havalarda u\u00e7u\u015fan materyallerin ilim olmad\u0131\u011f\u0131 ve ortal\u0131kta hoca pozlar\u0131yla her meseleye de\u011finmekten imtina etmeyen \u00fcstats\u0131z t\u00fcredi tiplerin \u00e2lim olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00e7ok net bir \u015fekilde ortaya koyan muhte\u015fem bir k\u0131stast\u0131r bu.<\/p>\n Viladeten nesebi olmayan\u0131n itibar\u0131n\u0131n zede g\u00f6rmesi kadar ilmen nesebi olmayan\u0131n itibar\u0131 da yok say\u0131l\u0131r ulema nazar\u0131nda. D\u00f6nem Mihne d\u00f6nemidir. \u00a0Halife Mu\u2019tas\u0131m, s\u00fcrecin \u00f6nde gelen adamlar\u0131ndan \u0130bn Eb\u00ee Duad ile konu\u015fmas\u0131n\u0131 teklif eder imam Ahmed b. Hanbel\u2019e. \u0130mam\u0131n bu teklif kar\u015f\u0131s\u0131ndaki ilk tavr\u0131 y\u00fcz \u00e7evirmek olur ve ard\u0131ndan o m\u00fcthi\u015f cevab\u0131 verir bu teklife kar\u015f\u0131: \u201cKendisini (\u015fu g\u00fcne dek) hi\u00e7 bir \u00e2limin kap\u0131s\u0131nda g\u00f6rmedi\u011fim biriyle nas\u0131l konu\u015fabilirim?\u201d[28]<\/a> Bu duru\u015f, hakiki bir alimin ilmin izzetini koruma ad\u0131na ilim ve fikir plan\u0131nda nereden beslendi\u011fi belli olmayan, ilm\u00ee neseb\u00ee me\u00e7hul, edindi\u011fi karma malumat\u0131n kendisine sadece kafa kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 olarak d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc bir zavall\u0131ya verdi\u011fi esasl\u0131 bir cevapt\u0131r tokat mahiyetinde.<\/p>\n Kad\u0131 \u0130yaz, Ebu Cafer ed-Dav\u00fbd\u00ee el-Esed\u00ee diye birinden bahseder ve muhtelif\u00a0 ilim dallar\u0131nda eserler verdi\u011fini zikreder. Bu zat, kendi zaman\u0131nda Kayrev\u00e2n ulemas\u0131n\u0131n kendi aralar\u0131ndaki bir tart\u0131\u015fmas\u0131na m\u00fcdahil olup \u015fahs\u00ee g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc onlara yaz\u0131nca onlar taraf\u0131ndan \u201cSus, senin hocan yok (ki konu\u015fuyorsun)\u201d cevab\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131r. Bu hadiseyi aktaran Kad\u0131 \u0130yaz, mezkur \u015fahs\u0131n ulema taraf\u0131ndan bu \u015fekilde bir cevap almas\u0131n\u0131n alt\u0131nda yatan sebebin bu \u015fahs\u0131n kendi kendine ders yapmas\u0131, ilminin \u00e7o\u011funu me\u015fhur bir \u00fcstattan ahz etmi\u015f olmamas\u0131, ilimde vard\u0131\u011f\u0131 mertebeye kendi idrak\u0131yla varm\u0131\u015f olmas\u0131 oldu\u011funu kaydeder.[29]<\/a><\/p>\n Uleman\u0131n, hocas\u0131z ilmin yetersizli\u011fi ve tehlikelerine kar\u015f\u0131 tutumunu aktaran bu nakiller ilmin bir zamanlar \u00f6nce sad\u0131rlardan sad\u0131rlara sonra sad\u0131rlardan\u00a0 sat\u0131rlara d\u00f6k\u00fclerek ahz edildi\u011fi ve izzetinin itina ile muhafaza edildi\u011finin de habercisidir asl\u0131nda. Abdurrahman b. Mehd\u00ee\u2019 nin o zamanlar\u0131 tasvir eden \u015fu s\u00f6z\u00fc de \u00e7ok manidar bu mahalde:\u00a0 \u201cAdam, ilmen kendisinden \u00fcst\u00fcn birine rastlad\u0131\u011f\u0131nda o g\u00fcn onun ganimet g\u00fcn\u00fcyd\u00fc; ona sorar ve \u00f6\u011frenirdi. \u0130m\u00ee bak\u0131mdan kendisinden daha alt seviyedeki biriyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131nda ona \u00f6\u011fretir ve tevazu g\u00f6sterirdi. Ayn\u0131 seviyedeki biriyle bir araya geldi\u011finde ise onunla m\u00fczakere ederdi.\u201d[30]<\/a>\u0130lmin seviye ve izzet bak\u0131m\u0131ndan zirveleri ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 o d\u00f6nemlerden hem seviyesi hem de izzetinin muhafazas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan hayli y\u0131prat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bu zamanlara intikal etti bu i\u015f. Ve \u0130bn Mesud t\u2019un \u015fu manidar s\u00f6z\u00fcn\u00fcn tezah\u00fcr\u00fcne tan\u0131kl\u0131k eder olduk maalesef: Siz alimleri \u00e7ok olan ve namaz\u0131 uzatan konu\u015fmay\u0131 k\u0131saltan ki\u015filerin var oldu\u011fu bir zamandas\u0131n\u0131z. \u00d6yle bir zaman gelecek ki, ulemas\u0131 az olacak. Konu\u015fmay\u0131 uzat\u0131p namaz\u0131 geciktirecekler.\u201d[31]<\/a><\/p>\n Kitaplar\u0131n bat\u0131nlar\u0131ndan\/sahifelerinden tefakkuh edenlerin ahk\u00e2m\u0131 zayi edece\u011fini s\u00f6yler \u0130mam e\u015f-\u015e\u00e2f\u2019\u00ee.[32]<\/a>Selef de \u00fcmmetin ba\u015f\u0131na gelen en b\u00fcy\u00fck belalardan birinin sahife hocal\u0131\u011f\u0131 oldu\u011funu belirtmi\u015ftir.[33]<\/a> Uleman\u0131n kaybolmas\u0131ndan ne\u015fet eden bu durum ayn\u0131 zamanda hakiki ilmin peyderpey ortadan kalkmas\u0131na da sebebiyet vermektedir. Kitaplar\u0131n elimizde olmas\u0131 veya istedi\u011fimiz bilgiye daha kolay ula\u015f\u0131yor olabilmemiz ilmen ilerledi\u011fimizi g\u00f6stermiyor asla. Bilakis kemmiyet bak\u0131m\u0131ndan fazlala\u015fan \u015feyin keyfiyet kayb\u0131na maruz kalmas\u0131n\u0131 \u00f6zetliyor b\u00fct\u00fcn\u00fcyle.<\/p>\n Allah Resul\u00fc r bir g\u00fcn sahabeye \u201cgitmeden \u00f6nce ilim \u00f6\u011freniniz\u201d buyurmu\u015f ve onlar da \u201cAllah \u2019\u0131n kitab\u0131 aram\u0131zdayken ilim nas\u0131l gider?\u201d diye sorunca gadaplanm\u0131\u015f ve \u015f\u00f6yle buyurmu\u015ftur: \u201cAllah iyili\u011finizi versin! Tevrat ve \u0130ncil Ben\u00ee \u0130srail\u2019in elinde de\u011fil miydi? Oysaki bu ikisi onlar (a Allah <\/em>U<\/em>\u2019\u0131n azab\u0131n\u0131n varid olmas\u0131n)dan hi\u00e7 bir \u015feyi defedemedi. Muhakkak ki ilmin gitmesi ilim sahiplerinin gitmesidir\u201d<\/em>[34]<\/a> buyurmu\u015ftur. Eline ald\u0131\u011f\u0131 yal\u0131n meal metniyle ilim ad\u0131na ortaya \u00e7\u0131k\u0131p, Kur\u2019an\u2019\u0131 anlama usul\u00fc ve sair edille-i \u015fer\u2019iyyeyi g\u00f6z ard\u0131 ederek ahkam kesenlerin sahteliklerini ve p\u00fcrmelal vaziyetlerini ortaya koymas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7\u00f6lde vahad\u0131r bu hadis-i \u015ferif.<\/p>\n \u00c7ok yaz\u0131 yazman\u0131n veya \u00e7ok kelam etmenin \u00e7ok ilim sahibi olma anlam\u0131na geldi\u011fi veya getirildi\u011fi bir \u00e7a\u011fda ya\u015f\u0131yoruz. Bu anlay\u0131\u015f, i\u00e7inde bulundu\u011fumuz \u00e7a\u011fa mahsus bir hastal\u0131k de\u011fil elbette. Belki k\u00f6k\u00fc mazide olan bir ser\u00fcvenin zamanla palazlanm\u0131\u015f ve kabarm\u0131\u015f hali bu g\u00fcnkisi. As\u0131rlar \u00f6ncesinden \u0130bn Recep el-Hanbeli \u015f\u00f6yle s\u00f6ylemi\u015f mesela: \u201cM\u00fcteahhirlerden bir \u00e7o\u011fu bu anlay\u0131\u015fla fitneye d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f ve dini meselelerde kelam\u0131, tart\u0131\u015fmas\u0131 \u00e7ok olan\u0131n b\u00f6yle olmayandan \u00fcst\u00fcn oldu\u011funu zannetmi\u015flerdir. Bu kat\u0131ks\u0131z bir cehalettir. Ebubekir, \u00d6mer, Ali, Muaz, \u0130bn Mesud ve Zeyd b. S\u00e2bit y\u00a0 gibi sahabenin b\u00fcy\u00fckleri ve alimleri nas\u0131l idiler bir bak! Bunlar\u0131n kelamlar\u0131 \u0130bn Abbas t\u2019tan azd\u0131 ondan daha alim olmalar\u0131na ra\u011fmen. Tebe-i tabiinin kelam\u0131 da tabiundan \u00e7oktur. Oysaki tabiun onlardan daha alimdir. Demek ki, ilim \u00e7ok rivayet etmek ve \u00e7ok kelam etmekle ilgili bir \u015fey de\u011fildir. Lakin o kalbe at\u0131lan bir nurdur. Kul onunla birlikte do\u011fruyu anlar ve hakla bat\u0131l\u0131 birbirinden ay\u0131r\u0131r. Bunu veciz ve maksatlar\u0131 tahsil eden ibarelerle ifade eder.\u201d[35]<\/a><\/p>\n \u00c7a\u011fda\u015f Sahaf\u00eeli\u011fin Ahlak Problemi<\/strong><\/span><\/p>\n Hocas\u0131z ilim talebinin \u015fahs\u0131 ba\u011flayan taraf\u0131ndan ziyade toplumda meydana getirdi\u011fi bir ahlak problemi de var ne yaz\u0131k ki. Ahlak problemi derken, meseleleri asl\u0131ndan usul\u00fcne g\u00f6re okumayan gayr-\u0131 k\u00e2f\u00eelerin \u00f6mr\u00fcn\u00fc ilme adam\u0131\u015f koca alimlere dil uzatmas\u0131 ve hatta kimi zaman onlar\u0131 ilim kantar\u0131nda tartmaya kalkmas\u0131 gibi bir garabetten bahsediyoruz. Bu durum tam olarak H\u00fcseyn el-Ker\u00e2b\u00ees\u00ee\u2019 nin, \u0130mam Ahmed b. Hanbel\u2019in aleyhine konu\u015fanlar i\u00e7in s\u00f6yledi\u011fi\u00a0 \u201cAhmed b. Hanbel\u2019i zemmedenlerin hali; Eb\u00fb Kubeys da\u011f\u0131na gelip, ayakkab\u0131lar\u0131yla onu y\u0131kmaya \u00e7al\u0131\u015fanlar gibidir\u201d[36]<\/a> \u015feklindeki tasvirini hat\u0131rlat\u0131yor bizlere.<\/p>\n Sosyal medya gibi dileyenin kendisini diledi\u011fi aynada g\u00f6rebilece\u011fi ve diledi\u011fi tarzda umuma g\u00f6sterebilece\u011fi bir mecrada i\u015fleniyor bu c\u00fcr\u00fcm \u00e7o\u011fu zaman. Globalle\u015fmenin kap\u0131p g\u00f6t\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc de\u011ferlerimizin ba\u015f\u0131nda gelen d\u00fcr\u00fcstl\u00fck ve \u201coldu\u011fun gibi g\u00f6r\u00fcnme\u201d erdemli\u011fini ne kadar da yitirdi\u011fimizi g\u00f6steriyor bu durum bir ba\u015fka a\u00e7\u0131dan. Rahle \u00f6n\u00fcne nas\u0131l diz \u00e7\u00f6k\u00fclece\u011fini bile bilemeyecek c\u00fchelan\u0131n, seviyesine nispetle m\u00fcbtedi kelimesinin bile m\u00fcntehi konumunda kalaca\u011f\u0131 \u00e7i\u011f karakterlilerin \u201choca yar\u0131\u015ft\u0131rma\u201d veya \u201chocalar\u0131n muhabbet m\u00fcnasebetlerini kar\u0131\u015ft\u0131rma\u201d fetbazl\u0131klar\u0131 tamamen ahlak probleminden ne\u015fet ediyor \u015feksiz \u015f\u00fcphesiz.<\/p>\n Tenkit etti\u011fimiz bu fecaat asr\u0131m\u0131za mahsus bir tutum da de\u011fil. Belki \u00e7ok eski as\u0131rlardan kalma bir usuls\u00fczl\u00fck ve ahl\u00e2k\u00ee problem bu. Nitekim Hatib el-Ba\u011fd\u00e2d\u00ee, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 zamanda m\u00fc\u015fahede etti\u011fi bu tarz insanlarla ilgili \u015f\u00f6yle der: \u201c Zamane ehlinden hadise intisaplar\u0131n\u0131 iddia edip kendilerini hadisin sema\u0131 ve nakli konusunda m\u00fctehass\u0131s g\u00f6ren bir tak\u0131mlar\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fcm. Bunlar iddia ettikleri \u015feyden en uzak olan kimselerdir. Bunlardan biri c\u00fczlerden az bir adet yazd\u0131\u011f\u0131nda ve az\u0131c\u0131k bir zaman sem\u00e2\u2019 ile me\u015fgul oldu\u011funda mutlak anlamda hadis alimi oldu\u011funa inan\u0131rar. Oysaki kendisini hadisi talep etmek hususunda hi\u00e7 yormam\u0131\u015f ve hadislerin baplar\u0131n\u0131 ve s\u0131n\u0131flar\u0131n\u0131 ezberleme noktas\u0131nda hi\u00e7 me\u015fakkete d\u00fc\u015fmemi\u015ftir. Bunlar az hadis yazmalar\u0131na ve az hadis bilmelerine ra\u011fmen insanlar\u0131n en kibirlileri ve ucuplular\u0131d\u0131rlar. Hi\u00e7bir hocaya g\u00f6sterilmesi gereken h\u00fcrmete riayet etmezler.\u201d[37]<\/a><\/p>\n \u0130mam ez-Zeheb\u00ee de \u015f\u00f6yle der: Onlar\u0131n akabinde bir topluluk geldi ki, zahir de \u00a0kendilerini ilme nispet ettiler. Oysa ilim ad\u0131na edindikleri \u015fey, sayesinde kendilerini ulema ve fudela addettikleri az bir miktar bir \u015feyler bimekten ba\u015fkas\u0131 de\u011fildi. Ak\u0131llar\u0131na ilimle Allah U\u2019a yakla\u015fmalar\u0131 gerekti\u011fi gelmiyordu bile. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlar kendisine uyulup pe\u015finden gidilecek bir hoca g\u00f6rmemi\u015flerdi hi\u00e7.\u201d[38]<\/a><\/p>\n Naylon M\u00fc\u00e7tehitlerin Ak\u0131l almaz Hadsizli\u011fi<\/strong><\/span><\/p>\n \u00dcstad g\u00f6rmemi\u015f olman\u0131n bir di\u011fer ahlak problemi de had bilmemektir. \u0130lmi bir \u00fcstaddan ahz etmeyen ki\u015finin kendisini yegane bilgin kabul etmesinin ka\u00e7\u0131n\u0131lmazl\u0131\u011f\u0131 malumdur hepimize. Bu y\u00fczden ilim elde etmenin usul\u00fcn\u00fc ve ilm\u00ee mesaili konu\u015fman\u0131n ne denli ciddi bir altyap\u0131ya muhtac oldu\u011funu bilmeyenlerin “cahil cesurdur” fehvas\u0131nca korkmadan meselelere dalabilmeleri taaccube \u015fayan bir durum de\u011fildir. Ahmet Davutu\u011flu hocan\u0131n ifadesiyle “Naylon m\u00fc\u00e7tehitler”in cirit att\u0131\u011f\u0131 bir ortamda ya\u015f\u0131yor olu\u015fumuzun temelinde yatan ar\u0131za budur hakikatte.<\/p>\n Hasan Heyt\u00fb \u0130lim elde etmedeki noksanl\u0131klar ve bu yanl\u0131\u015fl\u0131klar\u0131n getirdi\u011fi hadsizliklerden bahs etti\u011fi el-M\u00fctefeyhik\u00fbn<\/em> isimli eserinde ba\u015f\u0131ndan ge\u00e7en bir hadiseyi \u015f\u00f6yle aktarmaktad\u0131r: “Bir g\u00fcn \u00f6\u011fretmen yeti\u015ftiren bir okulun s\u00f6zl\u00fc imtihan\u0131 i\u00e7in davet edildim. Her yerde \u00f6\u011frencilerin iyisi ve k\u00f6t\u00fcs\u00fc vard\u0131r. Fakat \u015fimdi bahs edece\u011fim gibisi zor bulunur. Din\u00ee bir liseden mezun bir talebe geldi. Konu\u015fmalar\u0131m\u0131z esanas\u0131nda bir \u00e7ok ilimde bilgileri oldu\u011funu fakat \u015fer’\u00ee ilimlerde i\u00e7tihat derecesinde oldu\u011funu ve kimseyi taklit etmedi\u011fini s\u00f6yledi. \u00d6\u011frenci bizi deh\u015fete d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc, bu c\u00fcreti ve iddias\u0131n\u0131n garipli\u011fi dikkatimizi \u00e7ekti.<\/p>\n Ancak bu iddias\u0131n\u0131n do\u011frulu\u011funun i\u015faretlerini ne g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcnde ne bilgisinde bulamad\u0131m. \u00d6yle ki, de\u011fil alimler, ilim talebelerinin bile yapmayaca\u011f\u0131, avama has dilbilgisi hatalar\u0131yla konu\u015fuyordu. Konu\u015fmalar\u0131m\u0131zda ortaya \u00e7\u0131kt\u0131 ki, talebe ilimle vas\u0131flanmas\u0131 bir tarafa cehalet derecesinin bile alt\u0131ndayd\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc baz\u0131 cehalet vasf\u0131 ta\u015f\u0131yanlarda ilim bulunmakta ve cehaletle s\u0131fatlanmalar\u0131 b\u00fcy\u00fck alimlerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131nda olmaktad\u0131r. Yani cahillikleri g\u00f6recelidir. Talebenin durumunu g\u00f6r\u00fcnce ilm\u00ee yan\u0131ltmalara ba\u015flad\u0131m. Onun cehaletinin ne derecede oldu\u011funu \u00f6l\u00e7mek istedim. O da bunlara sanki bed\u00eeh\u00ee ilm\u00ee hakikatlermi\u015f gibi yan\u0131tlar vermeye ba\u015flad\u0131. Onun b\u00f6yle do\u011fru ile yanl\u0131\u015f\u0131 ay\u0131rt edemedi\u011fini g\u00f6r\u00fcnce kendi kendime ‘ona varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 sarsacak \u00f6yle bir soru soray\u0131m ki biraz ilm\u00ee sayg\u0131nl\u0131\u011fa sahipse dayanamay\u0131p patlas\u0131n’ dedim . Ve sordum “\u00d6mer b. Ab\u00fclaziz diye birini tan\u0131r m\u0131s\u0131n?” “Evet” deyince “Fakih midir, filozof mu?” dedim. “Filozof” dedi. Hemen ekledim: “Roma m\u0131 yoksa Yunan filozofu mu?” “Roma filozofu” dedi. Akabinde “Onun felsefesinden bir \u015fey biliyor musun?” deyince “Biliyordum ama unuttum” dedi. \u0130\u015fte burada neden insanlar\u0131n acayip ve \u00e7ok \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 durumlarda “s\u00fcbh\u00e2nellah” dedi\u011fini anlad\u0131m. \u00d6yle ki, talebe bat\u0131l iddialar\u0131 ve verdi\u011fi g\u00fcl\u00fcn\u00e7 cevaplar\u0131yla yetinmedi ve bunlar\u0131n \u00fczerine bir de yalan ilave etti. Buradan anlad\u0131m ki bu \u00e7ocuk ger\u00e7ekten m\u00fc\u00e7tehit.(!)[39]<\/a><\/p>\n Prof Dr. D\u00een Muhammed de ba\u015f\u0131ndan ge\u00e7en benzeri bir hadiseyi \u015f\u00f6yle anlat\u0131r: Us\u00fbl\u00fc’d-Din fak\u00fcltesine yeni girecek \u00f6\u011frencilerle m\u00fclakat yaparken ba\u015f\u0131ma \u015f\u00f6yle bir \u015fey geldi: Genel liseden mezun olduktan onra Pakistandaki me\u015fhur davet merkezlerinden birisinde birbu\u00e7uk y\u0131l e\u011fitim g\u00f6ren bir talebe geldi. Kur’an’dan ezberi olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorduk, Nur s\u00fcresinin bir ayetinden ba\u015fka hi\u00e7 bit ezberi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi. Okumas\u0131n\u0131 istedi\u011fimizde de harekelere riayet etmeyerek yanl\u0131\u015f bir \u015fekilde okudu. \u0130man\u0131n \u015fartlar\u0131n\u0131 sordu\u011fumuzda ise Allah’a ve meleklere iman\u0131 s\u00f6yleyebildi ve sonra zorla kitaplara iman\u0131 da hat\u0131rlad\u0131. \u0130lkokul birinci s\u0131n\u0131ftaki \u00e7ocuklar\u0131n ezbere bildi\u011fi \u00e2ment\u00fcy\u00fc hat\u0131rlatmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k, \u00e2hiret g\u00fcn\u00fcne kadar zorla devam etti fakat “ve’l-kaderi hayrih\u00ee ve \u015ferrihi”yi hat\u0131rlayamad\u0131. \u0130slam’\u0131n be\u015f \u015fey \u00fczerine bna edildi\u011fi hadisini tamamlamas\u0131n\u0131 s\u00f6yledik, tamamlayamad\u0131. Buraya kadar bu \u00f6\u011frencinin ve din\u00ee e\u011fitimin \u0130slam d\u00fcnyas\u0131ndaki durumuna \u00fcz\u00fcl\u00fcyor ve “\u00f6nemli de\u011fil, in\u015faAllah ilerde \u00f6\u011frenecek” diyorduk. Fakat, “namaz\u0131 nas\u0131l k\u0131l\u0131yorsun, Namaz\u0131n \u015fartlar\u0131 nelerdir?” dedi\u011fimizde bizi deh\u015fete d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc.\u00a0 Cevab\u0131 varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 saracak cinstendi: “Daha \u00f6nce babam\u0131n tabi oldu\u011fu Hanefi mezhebine g\u00f6re k\u0131l\u0131yordum fakat \u015fimdi hi\u00e7bir mezhebi taklit etmiyorum. Do\u011frudan Kur’an ve S\u00fcnnet’ten al\u0131yorum” dedi.[40]<\/a><\/p>\n \u201cAmel \u0130\u00e7in \u0130lim\u201d den \u201cAmelsiz \u0130lme<\/strong><\/span><\/p>\n \u0130lim \u00f6\u011frenme ile ilgili us\u00fbl\u00ee yanl\u0131\u015fl\u0131klar\u0131m\u0131zla birlikte maksud y\u00f6n\u00fcnden d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz hatalar da var. Zira ilmi nas\u0131l tahsil etmemizi belirlememiz noktas\u0131ndaki menhec belirlememiz ne kadar m\u00fchimse ni\u00e7in tahsil etmemiz hususundaki maksud tespitimiz de o kadar \u00f6nemlidir. Amel i\u00e7in elde edilen ilim ihlas ve takva s\u00fcs\u00fcyle de tezyin edildi\u011finde ki\u015fiye fayda verir. \u0130lmiyle hidayete erenler ile ilmiyle sap\u0131tanlar\u0131n aras\u0131ndaki temel farika budur asl\u0131nda. \u0130lim gibi mahza hay\u0131r olan bir \u015fey, kesb edili\u015findeki muhtelif usuls\u00fczlikler sebebiyle \u015ferli bir netice de verebiliyor kimi zaman. Nitekim Cenab-\u0131 Hakk’\u0131n “G\u00f6rd\u00fcn m\u00fc o kimseyi ki kendi hev\u00e2s\u0131n\u0131 kendisine tanr\u0131 edinmi\u015f ve onu Allah bir bilgi \u00fczerine \u015fa\u015f\u0131rtm\u0131\u015f ve kula\u011f\u0131 ve kalbi \u00fczerine m\u00fch\u00fcr basm\u0131\u015f ve g\u00f6z\u00fc \u00fczerine bir perde k\u0131lm\u0131\u015f”<\/em>[41]<\/a> buyurarak \u00a0ilim \u00fczere sapt\u0131r\u0131lan kullar\u0131n oldu\u011funu tasrih buyurmaktad\u0131r.<\/p>\n Allah’\u0131n bir kulunu, kendisine bah\u015fetti\u011fi ilim nimetiyle birlikte amele de muvaffak k\u0131lmas\u0131 onun hakk\u0131nda hay\u0131r murad etti\u011finin alametidir. Ma’ruf-i Kerh\u00ee \u015f\u00f6yle der bu konuda: “Allah bir kulu i\u00e7in hay\u0131r diledi\u011finde ona amel kap\u0131s\u0131n\u0131 a\u00e7ar ve cedel kap\u0131s\u0131n\u0131 kapat\u0131r. Bir kulu i\u00e7in \u015fer diledi\u011finde de ona cedel kap\u0131s\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131p amel kap\u0131s\u0131n\u0131 kapat\u0131r.”[42]<\/a>Allah U’\u0131n bir kula verdi\u011fi ilim nimetiyle onun hakk\u0131nda neyi murad etti\u011finin somut bir g\u00f6stergesi olmas\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan bu s\u00f6z \u00e7ok enfes nitelikte bir s\u00f6zd\u00fcr. Resul\u00fcllah r’\u0131n “Diledi\u011finiz kadar ilim \u00f6\u011frenin. Amel etmedi\u011finiz s\u00fcrece Allah size fayda vermeyecektir”[43]<\/a> \u015feklindeki veciz ifade de bunu teyit eder mahiyettedir.<\/p>\n Amelsiz ilim ki\u015finin ba\u015f\u0131na d\u00fcnyev\u00ee veya uhrev\u00ee t\u00fcrl\u00fc belalar da a\u00e7ar. Cenab-\u0131 Hakk’\u0131n gazab\u0131n\u0131 celb etmesi a\u00e7\u0131s\u0131ndan da tehlike arz eden bu durum ilim ehlinin afetlerinden say\u0131lmaktad\u0131r. Bir k\u0131s\u0131m rivayetlerde Cenab-\u0131 Hakk’\u0131n inzal buyurdu\u011fu baz\u0131 kitaplar\u0131nda bir tak\u0131m peygamberlerine \u015f\u00f6yle vahy etti\u011fi nakledilmektedir: ” \u0130nsanlara kar\u015f\u0131 oldu\u011fu gibi g\u00f6r\u00fcnmeyip, kalpleri kurtlar gibi olmas\u0131na ra\u011fmen dilleri baldan tatl\u0131 olan ve dinin d\u0131\u015f\u0131ndaki bir maksatla tefakkuh edip, amelden ba\u015fka bir niyetle ilim talep edenlere deki, beni mi kand\u0131r\u0131yorlar veya benimle alay m\u0131 ediyorlar? Zat\u0131ma yemin ederim, onlara \u00f6yle bir musibet verece\u011fim ki halim bir insan\u0131 dahi hayrete d\u00fc\u015f\u00fcrecek.”[44]<\/a><\/p>\n Amelden ba\u015fka bir niyetle tahsil edilen ilmin gazab-\u0131 il\u00e2hiyi celb edece\u011fini ifade eden bu rivayetler ilim i\u00e7in yola \u00e7\u0131kan kimselerin tashih-i niyet yapmalar\u0131 ve tekell\u00fcfle talep ettikleri meselelerden neyi ama\u00e7lad\u0131klar\u0131n\u0131 da tam olarak belirlemeleri gerekti\u011fini g\u00f6steriyor bizlere. Bu vesileyle, ilimden gayenin amel oldu\u011funu bilenler mes\u00e2il bilgisinden ziyade amele y\u00f6nelmeyi ve r\u0131zaullah\u0131 talepte g\u00fcnbeg\u00fcn terakkiye talip olmay\u0131 \u00f6ncelemektedirler. Hayat\u0131n\u0131 ilme adam\u0131\u015f \u0130mam el-Gazz\u00e2l\u00ee gibi zatlar\u0131n “l\u00e2 h\u00e2cete ile’l-ilmi’l-kes\u00eer\/fazla ilme ihtiya\u00e7 yok”[45]<\/a> \u015feklindeki ifadelerini bu ba\u011flamda anlamak gerekir.<\/p>\n [1]<\/a> Beyhaki, ed-Daavatu\u2019l-Keb\u00eer<\/em>, No: 119, Nes\u00e2i, Amelu\u2019l-Yevm ve\u2019l-Leyle<\/em>, No: 102, Taber\u00e2n\u00ee, el-Mu\u2019cemu\u2019l-Evsat<\/em>, No: 1315, H\u00e2kim, el-M\u00fcstedrek<\/em>, No: 1739<\/p>\n [2]<\/a> \u0130bn Abdilber, C\u00e2mi\u2019u Bey\u00e2ni\u2019l-\u0130lmi ve Fadlih<\/em>, Daru \u0130bni\u2019l-Cevz\u00ee, Suud, 1994, Bask\u0131: I, No: 70<\/p>\n [3]<\/a> Ebu Hayseme, el-\u0130lm<\/em>, el-Mektebu\u2019l-\u0130sl\u00e2m\u00ee, Beyrut, 1983, Bask\u0131: II, No: 15<\/p>\n [4]<\/a> Ebu D\u00e2vud, \u201cKit\u00e2bu\u2019l-Edeb\u201d, No: 5012,<\/p>\n [5]<\/a> Ali el-K\u00e2r\u00ee, Mirk\u00e2tu\u2019l-Mef\u00e2t\u00eeh<\/em>, Daru\u2019l-Fikr, Beyrut-L\u00fcbnan, 2002, Bask\u0131: I, VII\/3021-22<\/p>\n [6]<\/a>\u00a0 Taber\u00e2n\u00ee, el-Mu\u2019cemu\u2019s-Sa\u011f\u00eer<\/em>, No: 507, Beyhaki, \u015eu\u2019abu\u2019l-\u00cem\u00e2n<\/em>, No: 1642<\/p>\n [7]<\/a> \u0130bn Recep el-Hanbeli, Fadlu \u0130lmi\u2019s-Selef al\u00e2 \u0130lmi\u2019l-Halef<\/em>, \u00a0s. 72-73<\/p>\n [8]<\/a> Zekeriyya en-Nevev\u00ee, Minh\u00e2cu\u2019t-T\u00e2lib\u00een<\/em>, Daru\u2019l-Minh\u00e2c, Cidde, 2011, Bask\u0131: II, s.63-64<\/p>\n [9]<\/a> Ebu D\u00e2vud, \u201cKit\u00e2bu\u2019l-\u0130lim\u201d, No: 3664, Ahmed b. Hanbel, M\u00fcsned<\/em>, No: 8457,\u00a0 \u0130bn M\u00e2ce, \u201cMukaddime\u201d, No: 252, H\u00e2kim, el-M\u00fcstedrek<\/em>, No: 288, \u0130bn Hibb\u00e2n, Sahih<\/em>, \u201cMukaddime\u201d, No: 78<\/p>\n [10]<\/a>\u00a0 \u0130bn M\u00e2ce, \u201cMukaddime\u201d, No: 254, H\u00e2kim, el-M\u00fcstedrek<\/em>, No: 290, \u0130bn Hibb\u00e2n, Sahih<\/em>, No: 77<\/p>\n [11]<\/a> Darimi, S\u00fcnen, Mukaddime, No: 261<\/p>\n [12]<\/a> D\u00e2rim\u00ee, S\u00fcnen, \u201cMukaddime\u201d, No: 394, Zekeriyya en-Nevev\u00ee, Kit\u00e2bu\u2019l-\u0130lim ve \u00c2dabu\u2019l- \u00c2limi ve\u2019l-M\u00fcte\u2019allim<\/em>, Daru\u2019l-Hayr, s. 77<\/p>\n [13]<\/a>\u00a0 Yusuf Hattar Muhammed, el-Mevs\u00fb\u2019atu\u2019l-Y\u00fbsufiyye f\u00ee Bey\u00e2ni Edilleti\u2019s-S\u00fbfiyye<\/em>, D\u0131me\u015fk, 2015,\u00a0 s.391<\/p>\n [14]<\/a> Hatib el-Ba\u011fd\u00e2d\u00ee, el-C\u00e2mi\u2019 li Ahl\u00e2ki\u2019r-R\u00e2v\u00ee ve \u00c2d\u00e2bi\u2019s-S\u00e2mi\u2019<\/em>, Mektebetu\u2019l-Me\u2019\u00e2rif, Riyat, I\/79<\/p>\n [15]<\/a> Hatib el-Ba\u011fd\u00e2d\u00ee, el-C\u00e2mi\u2019 li Ahl\u00e2ki\u2019r-R\u00e2v\u00ee ve \u00c2d\u00e2bi\u2019s-S\u00e2mi\u2019<\/em>, I\/80<\/p>\n [16]<\/a>\u00a0 \u015e\u00fbra, 52<\/p>\n [17]<\/a>\u00a0 Fahruddin er-R\u00e2z\u00ee, Mef\u00e2t\u00eehu\u2019l-\u011eayb<\/em>, D\u00e2ru \u0130hy\u00e2i\u2019t-T\u00fcr\u00e2si\u2019l-Arab\u00ee, Beyrut-L\u00fcbnan, II\/416<\/p>\n [18]<\/a> Ahmed b. Hanbel, M\u00fcsned<\/em>, XI\/59, No: 6511, Buhari, \u201cKit\u00e2bu\u2019l-\u0130lim\u201d, No: 100, M\u00fcslim, \u201cKit\u00e2bu\u2019l-\u0130lim\u201d, No: 2673, Taber\u00e2n\u00ee, el-Mu\u2019cemu\u2019l-Evsat<\/em>, No: 55, \u0130bn M\u00e2ce, \u201cMukaddime\u201d, No: 52,<\/p>\n [19]<\/a>\u00a0 Ma\u2019mer b. R\u00e2\u015fid, el-C\u00e2mi\u2019<\/em>, No: 20446, Abd\u00fcrrezzak, el-Musannef<\/em>, No:20483<\/p>\n [20]<\/a> Zeheb\u00ee, Siyeru A\u2019l\u00e2mi\u2019n-N\u00fcbel\u00e2<\/em>, Daru\u2019l-Hadis, Kahire, VI\/546, Beyhaki, el-Medhal<\/em>, No: 741<\/p>\n [21]<\/a> Abd\u00fclhay el-Leknev\u00ee, er-Ref\u2019u ve\u2019t-Tekm\u00eel <\/em>\u00a0<\/em>fi\u2019l-Cerhi ve\u2019t-Ta\u2019d\u00eel<\/em>, Daru\u2019s-Sel\u00e2m, Kahire, 2009, Bask\u0131: IX, s. 69<\/p>\n [22]<\/a> Muhammed Muhyiddin Abd\u00fclhamid, Tavd\u00eehu\u2019l-Efk\u00e2r<\/em>, el-Mektebetu\u2019s-Selefiyye, Medine-i M\u00fcnevvere, II\/419<\/p>\n [23]<\/a> Ahmed b. Hamd\u00e2n, S\u0131fatu\u2019l-Fetv\u00e2 ve\u2019l-M\u00fcft\u00ee ve\u2019l-M\u00fcsteft\u00ee<\/em>, el-Mektebu\u2019l-\u0130slami, Beyrut, s. 8<\/p>\n [24]<\/a> \u0130bn Abdilber, Cami\u2019u Bey\u00e2ni\u2019l-\u0130lmi ve Fadlih<\/em>, No: 926<\/p>\n [25]<\/a> Zekeriyya en-Nevev\u00ee, Tehz\u00eebu\u2019l-Esm\u00e2 ve\u2019l-L\u00fc\u011f\u00e2t<\/em>,Daru\u2019l-K\u00fct\u00fcbi\u2019l-\u0130lmiyye, Beyrut-L\u00fcbnan, I\/11<\/p>\n [26]<\/a> \u0130bn Abdilber, Cami\u2019u Bey\u00e2ni\u2019l-\u0130lmi ve Fadlih<\/em>, No: 821<\/p>\n [27]<\/a> \u0130bn Be\u015fk\u00fcv\u00e2l, es-S\u0131la f\u00ee T\u00e2r\u00eehi Eimmeti\u2019l-Endel\u00fcs<\/em>, Mektebetu\u2019l-H\u00e2nc\u00ee, 1955, Bask\u0131: II, s. 250<\/p>\n [28]<\/a> Kad\u0131 \u0130yaz, el-\u0130lm\u00e2\u2019 il\u00e2 Ma\u2019rifeti Us\u00fbli\u2019r-Riv\u00e2yeti ve Taky\u00eedi\u2019s-Sem\u00e2\u2019<\/em>, D\u00e2ru\u2019t-T\u00fcr\u00e2s, Kahire, 1970, Bask\u0131: I, s. 28<\/p>\n [29]<\/a> Kad\u0131 \u0130yaz, Tert\u00eebu\u2019l-Med\u00e2rik ve Takr\u00eebu\u2019l-Mes\u00e2lik<\/em>, Ma\u011frib, VII\/103<\/p>\n [30]<\/a> er-R\u00e2mehurmuz\u00ee, Muhammed el-Hasen b. Abdurrahman, el-Muhaddisu\u2019l-F\u00e2s\u0131l beyne\u2019r-R\u00e2v\u00ee ve\u2019l-V\u00e2\u2019\u00ee<\/em>, Daru\u2019l-Fikr, Beyrut, 1404, Bask\u0131: III, s. 205<\/p>\n [31]<\/a> Taber\u00e2n\u00ee, el-Mu\u2019cemu\u2019l-Kebir<\/em>, No: 9496<\/p>\n [32]<\/a> \u0645\u0646 \u062a\u0641\u0642\u0647 \u0645\u0646 \u0628\u0637\u0648\u0646 \u0627\u0644\u0643\u062a\u0628 \u0636\u064a\u0639 \u0627\u0644\u0623\u062d\u0643\u0627\u0645 Bkz. \u0130bn Cem\u00e2\u2019a, Tezkiretu\u2019s-Sami\u2019i ve\u2019l-M\u00fctekellim<\/em>, s. 87<\/p>\n [33]<\/a> \u0130bn Cem\u00e2\u2019a, a.g.e<\/em>., a.y.<\/p>\n [34]<\/a> Ahmed b. Hanbel, M\u00fcsned<\/em>, XXXVI\/621, No: 22290, D\u00e2rimi, S\u00fcnen<\/em>, \u201cMukaddime\u201d, No: 246<\/p>\n [35]<\/a> \u0130bn Recep el-Hanbeli, Fadlu ilmi\u2019s-Selef al\u00e2 ilmi\u2019l-Halef<\/em>, s. 57-58<\/p>\n [36]<\/a> Zeheb\u00ee, Siyeru A\u2019l\u00e2mi\u2019n-N\u00fcbel\u00e2<\/em>, M\u00fcessesetu\u2019r-Ris\u00e2le, 1985, Bask\u0131: III, XI\/204<\/p>\n [37]<\/a> Hatib el-Ba\u011fd\u00e2d\u00ee, el-C\u00e2mi\u2019 li Ahl\u00e2ki\u2019r-R\u00e2v\u00ee ve \u00c2d\u00e2bi\u2019s-S\u00e2mi\u2019<\/em>, Mektebetu\u2019l-Me\u2019\u00e2rif, Riyat, I\/77<\/p>\n [38]<\/a> Zeheb\u00ee, Siyeru A\u2019l\u00e2mi\u2019n-N\u00fcbel\u00e2<\/em>, VII\/153<\/p>\n [39]<\/a> Hasan Heyt\u00fb, el-M\u00fctefeyhik\u00fbn<\/em>, Daru’l-Be\u015f\u00e2iri’l-\u0130sl\u00e2miyye, Beyrut, 1994, s. 98-99 [Prof Dr. Din Muhammed, D\u00fcnya Dinlerinde Modernizm Krizi ve \u0130slam<\/em>, End\u00fcl\u00fcs Kitap, \u0130stanbul, 2013, Trc: Muhammed Uysal, s. 52) K\u0131sm\u00ee tasarruflarla…<\/p>\n [40]<\/a> Prof. Dr. Din Muhammed, a.g.e<\/em>., s. 53<\/p>\n [41]<\/a> C\u00e2siye, 23<\/p>\n [42]<\/a> Hat\u00eeb el-Ba\u011fd\u00e2d\u00ee, \u0130ktid\u00e2u’l-\u0130lmi el-Amel<\/em>, el-Mektebu’l-\u0130sl\u00e2m\u00ee, Beyrut, 1984, Bask\u0131: V, s. 80<\/p>\n [43]<\/a> Hatib el-Ba\u011fd\u00e2d\u00ee, \u0130ktid\u00e2u’l-\u0130lmi el-Amel<\/em>,\u00a0 s. 21, No: 7, Ebu Nuaym el-\u0130sbeh\u00e2n\u00ee, Hilyetu’l-Evliy\u00e2<\/em>, Daru’l-Kit\u00e2bi’l-Arab\u00ee, Beyrut, I\/236<\/p>\n
\n