Tarihin haf\u0131zay\u0131 millet oldu\u011fu deyim olarak kula\u011f\u0131m\u0131z\u0131n a\u015fina oldu\u011fu bir ger\u00e7ektir. Bu anlamda tarihi \u00f6\u011frenmek bizim a\u00e7\u0131m\u0131zdan haf\u0131zam\u0131z\u0131 korumak kadar \u00f6nemli bir meseledir. Bu denli \u00f6nemli say\u0131lan bir mesele de belli bir menhec takip etmeksizin tarih ad\u0131na nakledilen her bir hadiseye inanmak veya \u00f6n\u00fcm\u00fcze \u00e7\u0131kan her kitab\u0131 okumakla olabilecek bir \u015fey de\u011fildir. Belki b\u00f6yle bir menhecsizlik hi\u00e7 tarih okumam\u0131\u015f olmaktan daha zararl\u0131 sonu\u00e7lar\u0131 do\u011furacakt\u0131r. Nihai olarak konu tarih okumalar\u0131m\u0131zda takip edilmesi gereken menhece; tarih kitaplar\u0131na nas\u0131l yakla\u015fmam\u0131z gerekti\u011fine gelmektedir.<\/p>\n
Her ilimde kaynak mant\u0131\u011f\u0131 ziyadesiyle \u00f6nemliyken tarih ilminde daha bir \u00f6nem ta\u015f\u0131maktad\u0131r. Zira tarih ad\u0131na yaz\u0131lan \u015feyler yorumsal bilgilerden \u00e7ok menk\u00fbl\u00e2ta dayand\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in hangi tarih kitab\u0131ndan sahih bilgiyi elde edebilece\u011fimizi bilmek sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir tarih m\u00fcktesebat\u0131na sahip olabilmemiz i\u00e7in zaruridir. Bu ba\u011flamda, tarih okuma menhecimizin ve tarih kitaplar\u0131na bak\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131n nas\u0131l olmas\u0131 gerekti\u011fine dair hulasa mahiyetindeki \u015fu yaz\u0131y\u0131 kaleme almay\u0131 l\u00fczumlu g\u00f6rd\u00fck. Dilerseniz konumuzu birka\u00e7 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda \u015f\u00f6yle tasnif edebiliriz:<\/p>\n
Baz\u0131 tarih\u00e7iler, mensup olduklar\u0131 bidat mezhepleri takviye etmek ve sapland\u0131klar\u0131 ideolojik batakl\u0131\u011f\u0131 destekleyebilmek amac\u0131yla, sahabeyi tahkir eden, \u0130sl\u00e2m\u2019\u0131n b\u00fcy\u00fck \u015fahsiyetlerine dil uzatan nakillerde bulunmay\u0131 kendi adlar\u0131na \u2018sevab\u2019 olarak telakki etmi\u015flerdir. Dolay\u0131s\u0131yla tarih ad\u0131na belgelenmesi m\u00fcmk\u00fcn olmayan, uydurma olduklar\u0131n\u0131 -belki- kendilerinin de bildi\u011fi bir\u00e7ok nakilleri s\u0131rf kendi d\u00fc\u015f\u00fcncelerini destekliyor diye kitaplar\u0131na alm\u0131\u015flard\u0131r. M\u00fc\u015fahhas misal vermek gerekirse Eb\u00fb Mihnef, el-Kelb\u00ee ve Mur\u00fbcu\u2019z-Zeheb<\/em> sahibi el-Mes\u2018\u00fbd\u00ee bunlardand\u0131r. \u00a0Bu sebeple Ebubekir ibnu\u2019l-Arab\u00ee, Mes\u2018ud\u00ee\u2019nin hileci bir m\u00fcbtedinin ta kendisi oldu\u011funu, nakletti\u011fi \u015feylerde ilhad seviyesinde rivayetlerin oldu\u011funu,\u00a0 bidat say\u0131labilecek nakillerinin ise kesinkes var oldu\u011funu s\u00f6ylemektedir.[1]<\/a> \u0130bnu\u2019l-Arab\u00ee\u2019nin bahsini yapt\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015fler el-Mes\u2018\u00fbd\u00ee\u2019nin i\u2018tiz\u00e2l\u00ee ve \u015fi\u00ee g\u00f6r\u00fc\u015fleridir.<\/p>\n Tarih kaynaklar\u0131ndan bir k\u0131sm\u0131 da ilim ehli olan b\u00fcy\u00fck imamlar taraf\u0131ndan insaf ilkesi \u00fczere yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u0130bn Cer\u00eer et-Taber\u00ee\u2019nin Tarih<\/em>\u2019i, \u0130bn As\u00e2kir\u2019in Tar\u00eeh<\/em>\u2019i, \u0130bn Kes\u00eer\u2019in Tar\u00eeh<\/em>\u2019i bunlardand\u0131r. Zira bu kitaplar\u0131n en belirgin \u00f6zelli\u011fi \u015fudur: m\u00fcellifleri bir\u00e7ok mezhep ve me\u015frepten yapt\u0131klar\u0131 nakilleri hep r\u00e2v\u00eelerini tek tek zikrederek yapm\u0131\u015flard\u0131r. Bununla da ama\u00e7 okuyucunun rical ilmi vas\u0131tas\u0131yla ilgili nakillerin s\u0131hhat durumunu ortaya \u00e7\u0131karabilmeye imk\u00e2n bulmas\u0131d\u0131r. Bu imamlar, rivayetleri bu \u015fekilde aktararak, \u2018sorumluluk aktaran ki\u015fi \u00fczerinedir\u2019 ilkesini takip etmi\u015flerdir.<\/p>\n Zira onlara g\u00f6re bir rivayeti senediyle nakletmek, o rivayetin s\u0131hhat durumunu da ortaya koymu\u015f olmak anlam\u0131na gelmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlar\u0131n d\u00f6neminde isnad ilmi yayg\u0131n oldu\u011fundan bir\u00e7oklar\u0131 taraf\u0131ndan senetteki r\u00e2vilere bak\u0131larak kolayl\u0131kla sahih olanlar sakim olanlardan ayr\u0131labiliyordu. Ayr\u0131ca bu imamlar kitaplar\u0131nda naklettikleri t\u00fcm hadiselerin sahih olduklar\u0131n\u0131 temin etmediklerini de yer yer a\u00e7\u0131k\u00e7a s\u00f6ylemekteydiler. Nitekim \u0130bn Kes\u00eer\u2019in Eb\u00fb Mihnefle ilgili s\u00f6yledikleri buna misaldir. Keza \u0130mam et-Taber\u00ee de Tar\u00eeh<\/em>\u2019ine yazd\u0131\u011f\u0131 mukaddimenin sonunda, kitab\u0131nda yer alan ve okuyan kimsenin garipseyip kabullenmeyece\u011fi rivayetleri sahih kabul etti\u011fi i\u00e7in de\u011fil \u00f6ncekilerden kendisine nakledilmi\u015f olan rivayetler oldu\u011fu i\u00e7in eserine ald\u0131\u011f\u0131n\u0131, dolay\u0131s\u0131yla eserinde bu tarz rivayetlere yer vermesinin onlar\u0131 do\u011fru kabul etti\u011fi manas\u0131na gelmedi\u011fini tasrih etmektedir.[2]<\/a><\/p>\n Esasen burada \u0130mam et-Taber\u00ee \u00fczerinden verdi\u011fimiz misal tam olarak yukar\u0131da \u2018kaynak mant\u0131\u011f\u0131\u2019 terkibiyle dikkat \u00e7ekmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z noktaya tam bir \u00f6rnektir. Zira tarih ilminde de di\u011fer ilimlerde de kaynaklardan bihakk\u0131n istifade edebilmemiz hangi kayna\u011f\u0131n m\u00fcellifi taraf\u0131ndan hangi ama\u00e7la yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmemize ba\u011fl\u0131d\u0131r. M\u00fcellifler eserlerini kaleme al\u0131rken belli bir menhec takip ederler ve bunu kendileri \u00e7o\u011fu zaman dolayl\u0131 ya da dolays\u0131z beyan ederler. Etmeseler bile, bu menhec onlar\u0131n kitaplar\u0131n\u0131 dikkatlice okuyunca ortaya \u00e7\u0131kar. Kitaplardan gerekti\u011fi \u015fekilde istifade ederek ilim ad\u0131na tahkik edilmi\u015f neticeler ortaya \u00e7\u0131karabilmemiz i\u00e7in de m\u00fcelliflerin kitaplar\u0131n\u0131 yazarken takip ettikleri menheci bilmemiz \u015fartt\u0131r.<\/p>\n Mesel\u00e2 Taber\u00ee\u2019nin kitab\u0131 -kendi beyan\u0131yla- tarih ad\u0131na mevcut olan rivayetlerin senet ya da metin a\u00e7\u0131s\u0131ndan kriti\u011fini yapmak menheciyle yaz\u0131lmam\u0131\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, bu kaynaktan b\u00f6yle bir sonu\u00e7 elde etmek maksad\u0131yla istifade etmeye kalkmak son derece yanl\u0131\u015f bir tutum olacakt\u0131r. Ve do\u011fal olarak da ilim nam\u0131na yanl\u0131\u015f neticelere varmaya m\u00fcncer olacakt\u0131r. Zira \u0130mam Taber\u00ee bu kitab\u0131n\u0131 hangi haberler tarih sahas\u0131nda delil olmaya elveri\u015flidir sorusunun cevab\u0131n\u0131 bulmak i\u00e7in yazmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bizzat kendisi s\u00f6ylemektedir.[3]<\/a> Taber\u00ee gibilerinin kitap yazma menhecini, bug\u00fcnk\u00fc mahkemelerin hakk\u0131nda soru\u015fturma a\u00e7\u0131lm\u0131\u015f olan bir \u015fah\u0131sla ilgili t\u00fcm istihb\u00e2r\u00ee bilgileri toplamas\u0131na benzetebiliriz. Nitekim mahkeme, bu sadette gelen bilgilerin i\u00e7inde yalan ve tutars\u0131z bilgilerin var oldu\u011funu bilse de konuyla ilgili etrafl\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fma yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterebilmek i\u00e7in bu bilgileri de elde etmektedir.<\/p>\n Diyebiliriz ki m\u00fctekaddim h\u00e2f\u0131zlar\u0131n tarihi haberleri aktar\u0131\u015f\u0131ndaki mant\u0131k, onlar\u0131n bir hadisi\/hadiseyi isnad\u0131yla naklettiklerinde sorumlulu\u011fundan kurtard\u0131klar\u0131 anlay\u0131\u015f\u0131na sahip olduklar\u0131 \u015feklinde izah edilebilir. Sadece tarih\u00e7ilere mahsus olmayan bu durum evvelki as\u0131rlarda ya\u015fam\u0131\u015f olan m\u00fcfessirler i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Onlar, Kur\u2019an-\u0131 Kerimle ilgili belli hususlar\u0131n izah edilmesinde faydas\u0131 dokunabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fckleri haberleri isnad\u00ee durumlar\u0131na de\u011finmeden aktarm\u0131\u015flar, ilgili haberlerin senet a\u00e7\u0131s\u0131ndan ne durumda olduklar\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karmay\u0131 ise kendilerinden sonra gelecek ehl-i ilme b\u0131rakm\u0131\u015flard\u0131r.<\/p>\n Tarih alan\u0131nda yaz\u0131lm\u0131\u015f baz\u0131 kaynaklar hi\u00e7bir sahih-sakim ayr\u0131m\u0131 yapmaks\u0131z\u0131n yukar\u0131da tasnif etti\u011fimiz kaynaklardan kar\u0131\u015f\u0131k bi\u00e7imde beslenmi\u015ftir. Bu kaynaklar, tarihi haberlerin senetlerini de hazfederek okuyucuya bunlar\u0131n tamam\u0131n\u0131n tarihi hakikatler oldu\u011fu izlenimi vermektedir. Kimi zaman bu tarz haberler \u00fczerine baz\u0131 fer\u2018\u00ee h\u00fck\u00fcmleri bile bina etmektedirler. Herhalde bu kaynaklar, b\u00f6yle bir menheci takip etmekle bu nakillerin tarihi rivayetler olmalar\u0131 hasebiyle rivayet edilmelerinde m\u00fcsamaha olabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesini ta\u015f\u0131maktad\u0131rlar. Oysa bu d\u00fc\u015f\u00fcnce t\u00fcm tarihi haberler i\u00e7in ge\u00e7erli olabilecek bir yakla\u015f\u0131m de\u011fildir. Zira tarihi haberler i\u00e7erisinde akide esaslar\u0131 ve \u015fer\u2018\u00ee h\u00fck\u00fcmlerle do\u011frudan alakal\u0131 olan rivayetler vard\u0131r. Ve bu rivayetlerin naklinde son derece titiz davran\u0131lmas\u0131, do\u011fru olanlar\u0131n uydurulmu\u015f olanlardan ayr\u0131lmas\u0131 bir vecibedir.<\/p>\n Bu tarz \u00fczere yaz\u0131lm\u0131\u015f kitaplara \u00f6rnek olarak Ebu\u2019l-Fid\u00e2\u2019n\u0131n el-Muhtasar f\u00ee Ahb\u00e2ri Tarihi\u2019l-be\u015fer<\/em>\u2019i, Abd\u00fclvehh\u00e2b en-Necc\u00e2r\u2019\u0131n el-Hulef\u00e2u\u2019r-R\u00e2\u015fid\u00fbn<\/em>\u2019u, \u015eeblenc\u00ee\u2019nin N\u00fbru\u2019l-Ebs\u00e2r\u2019<\/em>\u0131 gibi eserler zikredilebilir.<\/p>\n \u0130lave olarak bir de, i\u00e7erdi\u011fi baz\u0131 mevzu rivayetler sebebiyle birinci k\u0131s\u0131mdan m\u0131 yoksa \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc k\u0131s\u0131mdan m\u0131 oldu\u011fu tam belirlenemeyen tarihi kaynaklar vard\u0131r ki \u0130bn Kuteybe\u2019nin el-\u0130m\u00e2me ve\u2019s-Siy\u00e2se<\/em>\u2019si b\u00f6yledir. Nitekim \u0130bn Hacer el-Heytemi ve Ebubekir \u0130bnu\u2019l-Arabi bu kitapta yer alan bir k\u0131s\u0131m nakillerden dolay\u0131 \u0130bn Kuteybe\u2019yi tenkit etmi\u015fler hatta bu nevi rivayetler sebebiyle kitab\u0131n tamam\u0131n\u0131n \u0130bn Kuteybe\u2019ye nispet edilemeyece\u011fine i\u015faret etmi\u015flerdir. Muas\u0131r kitaplar i\u00e7erisinde de \u00d6mer Ferruh\u2019\u0131n Tarihu sadri\u2019-\u0130sl\u00e2m ve\u2019d-devleti\u2019l-Emeviyye<\/em> isimli eseri bu k\u0131sma \u00f6rnektir. Zira m\u00fcellif bu eserinde sahabe aras\u0131nda cereyan etmi\u015f olan ihtilaflar\u0131 saltanat ve makam kapma sava\u015flar\u0131 gibi g\u00f6rm\u00fc\u015f ve g\u00f6stermi\u015f ve bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na da uydurma rivayetleri mesnet k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.[4]<\/a><\/p>\n Netice:<\/strong><\/span><\/p>\n Yukar\u0131da yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z tasniften de anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u015fekilde her ilimde \u2018kaynak mant\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131 iyi \u00e7\u00f6zmemi\u015f gerekmektedir. Hangi kitab\u0131n m\u00fcellifi taraf\u0131ndan hangi menhec \u00fczere yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 iyi bilmeli ve kaynaklardan bu minvalde istifade etmeye gayret etmeliyiz. Aksi takdirde bir gece oduncusu misali elimize gelenin odun mu, \u00e7al\u0131 \u00e7\u0131rp\u0131 m\u0131 oldu\u011funu bilmeden hareket edecek ve malumat olarak ortaya sa\u011fl\u0131kl\u0131 neticeler koyamayaca\u011f\u0131z. Bahsini yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z bu durum hususen de tarih alan\u0131 i\u00e7in ehemmiyet arz etmektedir. Do\u011fru olanlar\u0131 uydurulmu\u015f olanlar\u0131ndan ay\u0131rt edilmi\u015f bir tarih m\u00fckteseb\u00e2t\u0131 ortaya koymak, isn\u00e2d ilminin yok olma seviyesine geldi\u011fi, yalan rivayetler \u00fczerinden sahabeye ve b\u00fcy\u00fck \u0130sl\u00e2m \u00f6nderlerine sald\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman\u0131m\u0131zda \u00e7ok daha fazla ehemmiyet arz etmektedir. Bu sebeple tarih kitaplar\u0131n\u0131 yukar\u0131da yap\u0131lan tasnife g\u00f6re de\u011ferlendirmeli ve hangi a\u00e7\u0131dan istifadeye medar olabilece\u011fini iyi tespit etmeliyiz.<\/p>\n [1]<\/a> Ebubekir ibnu\u2019l-Arab\u00ee, el-Av\u00e2s\u0131m mine\u2019l-Kav\u00e2s\u0131m<\/em>, Vizaretu\u2019\u015f-\u015eu\u00fbni\u2019l-\u0130sl\u00e2miyye, Suud, 1419, Bask\u0131: I,s. 249<\/p>\n [2]<\/a> \u0130bn Cer\u00eer et-Taber\u00ee, Tar\u00eehu\u2019r-Rusul ve\u2019l-Mul\u00fbk<\/em>, Daru\u2019t-T\u00fcr\u00e2s, Beyrut, 1387, Bask\u0131: II, I\/8<\/p>\n [3]<\/a> et-Taber\u00ee, Tar\u00eehu\u2019r-Rusul ve\u2019l-Mul\u00fbk, <\/em>s. 7<\/p>\n\n
\n
\n