Hadisler \u00fczerinde olu\u015fturulan muhtelif \u015f\u00fcphelerin -bahusus- baz\u0131 muas\u0131r M\u00fcsl\u00fcmanlar\u0131n zihinlerini bir hayli kar\u0131\u015ft\u0131rd\u0131\u011f\u0131 a\u015fik\u00e2r bir hakikat. Kamuya a\u00e7\u0131k \u015fekilde dillendirilen bu \u015f\u00fcphelerin bir k\u0131sm\u0131 s\u00fcnnetin hi\u00e7bir ba\u011flay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 iddia ederken baz\u0131 \u015f\u00fcpheler ise hadislerin nakledili\u015f keyfiyeti \u00fczerine yo\u011funla\u015fmaktad\u0131r. B\u00fct\u00fcn bu \u015f\u00fcpheleri e\u015feleyip bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ard\u0131nda yatan ana saikin -baz\u0131 renk farkl\u0131l\u0131klar\u0131 olsa da- oryantalist yakla\u015f\u0131mlar oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz.<\/p>\n
Zira merhum Subh\u00ee es-S\u00e2lih\u2019in Ul\u00fbmu\u2019l-Hadis<\/em>\u2019inde dile getirdi\u011fi gibi m\u00fcste\u015friklerin en me\u015fhurlar\u0131ndan biri olan Goldziher, ikinci cildi Frans\u0131zcaya da terc\u00fcme edilen Muhammedanische Studien <\/em>isimli eserinde (241-250) hadislerin hicr\u00ee ikinci as\u0131rda tedvin edildiklerine dair \u00e7ok\u00e7a delil getirmi\u015f, ayn\u0131 kitab\u0131n birinci fasl\u0131nda Aleyhissal\u00e2t\u00fc vesselam Efendimizin d\u00f6neminde tedvin edilmi\u015f sahifeleri zikrederek ilgili sahifelerin s\u0131hhati hakk\u0131nda \u015f\u00fcphe uyand\u0131r\u0131c\u0131 c\u00fcmleler kurmu\u015ftur. Bununla maksad\u0131, Efendimiz \ufdfa \u2019in d\u00f6neminde S\u00fcnnet\u2019in haf\u0131zadan nakledilmi\u015f olmas\u0131 \u00fczerinden s\u00fcnnet k\u00fclliyat\u0131na ve hadis m\u00fcktesebat\u0131na y\u00f6nelik \u015f\u00fcphe uyand\u0131rmak ve b\u00f6ylelikle o d\u00f6nemden g\u00fcn\u00fcm\u00fcze intikal ederek gelmi\u015f olan rivayetlerin uydurma olduklar\u0131 zann\u0131n\u0131 zihinlere zerk etmekti.[1]<\/a> M\u00fcste\u015frikleri bu tarz iddialarla S\u00fcnnet k\u00fclliyy\u00e2t\u0131 \u00fczerinde \u015f\u00fcpheler uyand\u0131rmaya sevk eden as\u0131l sebep, onlar\u0131 da hayrete d\u00fc\u015f\u00fcren b\u00f6ylesine muazzam bir isnad sisteminin, bu sistemle sa\u011flam \u015fekilde korunup nakledilmi\u015f olan hadislerden \u00e7\u0131kar\u0131lan y\u00fczlerce h\u00fckm\u00fcn, tarih boyu bu u\u011furda sergilenmi\u015f ak\u0131l \u00f6tesi gayretin ve hayrete d\u00fc\u015f\u00fcren m\u00fckteseb\u00e2t\u0131n bir \u00fcmm\u00ee peygambere ait olamayaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnerek i\u00e7ten i\u00e7e duyduklar\u0131 k\u0131skan\u00e7l\u0131kt\u0131. Zira onlar Aleyhissalat\u00fc vessel\u00e2m Efendimiz\u2019in n\u00fcb\u00fcvvetine inanm\u0131yorlard\u0131.[2]<\/a><\/p>\n Konumuz m\u00fcste\u015friklerin S\u00fcnnete yakla\u015f\u0131m\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131ndan meselenin o boyutuyla ilgili detay verme niyetinde de\u011filiz.[3]<\/a> Fakat bu yaz\u0131da m\u00fcnaka\u015fas\u0131n\u0131 yapaca\u011f\u0131m\u0131z husus da m\u00fcste\u015friklerin nakledili\u015f keyfiyetinden hareketle hadisler \u00fczerinde olu\u015fturduklar\u0131 \u015f\u00fcphelerden m\u00fclhem bir iddiad\u0131r.[4]<\/a> Oysa m\u00fcstakim bir m\u00fcmin meseleye, Allah \ufdfb \u2019\u0131n asla hev\u00e2s\u0131ndan konu\u015fmayaca\u011f\u0131n\u0131 beyan etti\u011fi[5]<\/a> Peygamber \ufdfa\u2019in s\u00f6zlerinin ve dinin ikinci delil kayna\u011f\u0131 olan s\u00fcnnetinin de t\u0131pk\u0131 Kur\u2019an vahyi gibi Cenab-\u0131 Hakk\u2019\u0131n h\u0131fzu himayesiyle bug\u00fcne dek geldi\u011fi ve il\u00e2 yevmil k\u0131yam korunmaya devam edece\u011fi \u015feklinde bakar. Zira hadislerin -velev ki manen bile olsa- sadece bu \u00fcmmete mahsus olan \u2018isnad\u2019 h\u00e2ssas\u0131 ile tahrif edilmeden geldi\u011fine inanmak, dinin \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn \u00fczerine ibtina etti\u011fi h\u00fck\u00fcmlerin de bozulmadan geldi\u011fine, ez c\u00fcmle dinin tahrif edilmedi\u011fine inanmak demektir.<\/p>\n Prof Dr. Halis Aydemir bey ise, bu konuyu ele ald\u0131\u011f\u0131 bir ders videosunun k\u0131sa bir kesitinde \u00f6zet olarak, hadislerin topyek\u00fbn manen aktar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve bu sebeple \u00fczerlerine akide bina etmenin, onlardan ahk\u00e2m \u00e7\u0131kartman\u0131n do\u011fru olmayaca\u011f\u0131n\u0131 dillendirmektedir. Bizler bu yaz\u0131m\u0131zda Halis beyin mevzubahis ifadelerini aynen al\u0131nt\u0131layacak ve olabildi\u011fince k\u0131sa \u015fekilde cevapland\u0131rmaya gayret edece\u011fiz. Bunu yaparken maksad\u0131m\u0131z herhangi bir ki\u015fiyi durduk yere g\u00fcndem etmek yahut sonu\u00e7 vermeyecek bir tart\u0131\u015fman\u0131n i\u00e7ine girmek de\u011fildir. Bilakis maksad\u0131m\u0131z, as\u0131rlar boyu \u00fcmmetin h\u00fcccet telakki etti\u011fi hadislerin h\u00fccciyetine dair \u015f\u00fcphe niteli\u011fi ta\u015f\u0131yan iddialar\u0131 cevapland\u0131rarak hakk\u0131 ihkak etmektir. Yaz\u0131m\u0131zda Halis beyin ifadelerini \u201ciddia\u201d bizim m\u00fclahazalar\u0131m\u0131z\u0131 ise \u201ccevap\u201d ifadesiyle zikredece\u011fiz.<\/p>\n \u0130ddia:<\/strong><\/span> Hadis laf\u0131zlar\u0131 bu denli \u00fczerine yani ilk g\u00f6r\u00fcn\u00fcr anlam\u0131 bile sorgulars\u0131n\u0131z.<\/p><\/blockquote>\n Cevap: <\/strong><\/span>Bu ifadeyi -sonras\u0131ndan ay\u0131rarak- \u00f6zellikle al\u0131nt\u0131lamam\u0131z\u0131n sebebi, Halis beyin, hadislerin tedvin ve tasnif a\u015famalar\u0131yla maruz kald\u0131klar\u0131n\u0131 iddia etti\u011fi anlam kaymas\u0131ndan ziyade \u2018ilk g\u00f6r\u00fcn\u00fcr anlam\u2019 ile ilgili de bir s\u0131k\u0131nt\u0131s\u0131n\u0131n oldu\u011funa dikkat \u00e7ekme iste\u011fimizdir. Zira Halis bey, -bu ifadelerinin siyak ve sibak\u0131ndan da anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00fczere- hadis laf\u0131zlar\u0131 \u00fczerinden yap\u0131lan istidlallere mesafeli yakla\u015fmakta ve bunun sebebini de manen aktar\u0131lm\u0131\u015f olduklar\u0131 iddias\u0131na dayand\u0131rmaktad\u0131r. Ancak b\u00fct\u00fcn bunlardan \u00f6nce al\u0131nt\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z c\u00fcmlede Halis bey, ilk g\u00f6r\u00fcn\u00fcr anlam\u0131n bile sorgulanmas\u0131 gerekti\u011fini vurgulamaktad\u0131r. \u00d6yleyse soral\u0131m: Nedir bu ilk g\u00f6r\u00fcn\u00fcr anlam? Bu sorunun cevab\u0131 olarak \u201cAllah Resul\u00fc \ufdfa\u2019n\u00fcn bizzat m\u00fcbarek a\u011fz\u0131ndan \u00e7\u0131kan s\u00f6z\u201d olmas\u0131 ihtimali devreye girecektir. Bu durumda da Halis beyin as\u0131l probleminin hadislerin nakliyle ilgili keyfiyetle de\u011fil de bizzat hadislerin delil olmas\u0131yla ilgili oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131kacakt\u0131r. \u00d6yleyse bu problemini daha a\u00e7\u0131k bir dille ifade etmesi gerekirken meseleyi dolayl\u0131 bir dille ele almas\u0131n\u0131n ard\u0131ndaki sebep nedir?<\/p>\n Bir di\u011fer ihtimale g\u00f6re bu ifadeyle maksat, -hadislerin tamamen manen aktar\u0131ld\u0131\u011f\u0131 iddias\u0131na g\u00f6re- manen rivayeti ilk yapan ki\u015finin nakletti\u011fi anlam olabilir. Bu ihtimale g\u00f6re de \u015fu sorunun cevaplanmas\u0131 gerekir: \u0130lk anlam, dile vuk\u00fbfiyetleriyle bilinen ve g\u00fcvenilir olduklar\u0131nda \u00fcmmetin icma etti\u011fi sah\u00e2beye ait bir aktar\u0131m oldu\u011funa g\u00f6re sorgulanacak olan nedir? B\u00f6yle bir \u015fey akidesinden f\u0131kh\u0131na bir\u00e7ok ahk\u00e2m\u0131 hadisler \u00fczerinden istinbat edilmi\u015f olan bu dinin as\u0131llar\u0131nda bir \u015f\u00fcphe uyand\u0131rmaktan ba\u015fka ne gibi bir fayda (!) tahsil edecektir? Ayr\u0131ca iddia edilen hususa zaten sahabenin birbirlerini tashih ettikleri say\u0131l\u0131 birka\u00e7 rivayet d\u0131\u015f\u0131nda[6]<\/a> misal verilebilmesi m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcd\u00fcr? Olmad\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, Halis beyin istisnai durumlar\u0131 hadislerin yek\u00fbnuna ait bir vaziyetmi\u015f gibi arz ederek zihin kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131na sebebiyet vermesi son derece yanl\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n \u0130ddia:<\/strong> <\/span>Bir de bunun t\u00fcrevlerinin yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 falan \u00fczerine giderseniz bu if\u00e2deler b\u00fct\u00fcn\u00fcyle b\u00fct\u00fcn hadisler i\u00e7in ve hadis ilminin bize net bir \u015fekilde sundu\u011fu bir sonu\u00e7 olarak s\u00f6yl\u00fcyorum: manevidir. Yani anlamsal aktar\u0131mlard\u0131r bunlar, lafz\u00ee de\u011fil yani bu.<\/p><\/blockquote>\n Cevap:<\/span> <\/strong>Halis beyin bu ve ileride gelecek olan ifadelerinden, hadislerin mana ile rivayeti gibi tamamen teknik olarak ele al\u0131nmas\u0131 gereken bir meseleden \u2018hadislerin aktar\u0131m\u0131nda \u015f\u00fcphe bulundu\u011fu ve bu sebeple ihtic\u00e2ca elveri\u015fli olmad\u0131klar\u0131\u2019 \u00e7\u0131kar\u0131m\u0131n\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lmaktad\u0131r. Oysa bu mesele, as\u0131rlard\u0131r hadisleri gerek akidede gerekse f\u0131k\u0131hta belli kaideler z\u0131mn\u0131nda delil olarak telakki eden ve kullanan ulemam\u0131z\u0131n t\u00fcm boyutlar\u0131yla ele ald\u0131\u011f\u0131 bir meseledir. Halis bey, ulemam\u0131z\u0131n \u2018er-riv\u00e2ye bi\u2019l-ma\u2018n\u00e2\u2019 meselesi etraf\u0131ndaki doyurucu tafsillerinden haberdar de\u011filse malumat\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 bir mesele hakk\u0131nda konu\u015fmu\u015f olarak bir hataya d\u00fc\u015fmekte, haberdar ise meseleyi bilerek mihverinden sapt\u0131rmakla daha b\u00fcy\u00fck bir hataya imza atm\u0131\u015f olmaktad\u0131r. Halis beyin iddialar\u0131 z\u0131mn\u0131nda s\u00f6yleyeceklerimizi \u015f\u00f6yle s\u0131ralamam\u0131z m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr:<\/p>\n \u0130ddia:<\/strong> <\/span>Allah’\u0131n el\u00e7isinden aktard\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi\u011fi \u015fey adam\u0131n akl\u0131nda kalan anlamlar ve bunun tek ki\u015fi \u00fczerinden de ge\u00e7ti\u011fini de\u011fil birka\u00e7 ki\u015fi \u00fczerinden ge\u00e7ebildi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn ilk ku\u015fak ikinci ku\u015fak \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ku\u015fak (burada birisi \u0130bn Hibb\u00e2n diyor) \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc ku\u015fak itibar\u0131yla yaz\u0131ya d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc ku\u015fak itibar\u0131yla yaz\u0131ya ge\u00e7meye ve ifade kal\u0131plar\u0131 olu\u015fmaya ba\u015flad\u0131.<\/p><\/blockquote>\n \u00a0<\/strong>Cevap:<\/strong> <\/span>Hadislerin manen aktar\u0131m\u0131 ile ilgili gerek tarih\u00e7esi ve gerekse \u015fartlar\u0131 m\u00fcv\u00e2cehesinde okuma yapmam\u0131\u015f olan biri Halis beyin bu iddias\u0131n\u0131 dinledi\u011finde, ilk d\u00f6nemde hadis rivayetinin \u00f6zensiz \u015fekilde icra edildi\u011fi zann\u0131na kap\u0131lacakt\u0131r. Bu ise, hadis rivayeti hususunda son derece titiz davranm\u0131\u015f olan sahabe ve tabiin devrindeki ki\u015fileri t\u00f6hmet alt\u0131nda b\u0131rakmak manas\u0131n\u0131 da tazammun edece\u011finden dolay\u0131 b\u00fcy\u00fck bir vebali \u00fcstlenmek olur. Oysa kaynaklar\u0131m\u0131za bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda en ba\u015fta sahabenin ve sonraki nesillerin hadis naklinde ne denli titiz davrand\u0131klar\u0131, ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi aktaramay\u0131z d\u00fc\u015f\u00fcncesiyle hadis rivayet etmekten bile sak\u0131nd\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6rmekteyiz. \u0130lgili rivayetlerden birka\u00e7\u0131n\u0131n burada serdedilmesi faydal\u0131 olacakt\u0131r:<\/p>\n Bu gibi rivayetlerden de anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fczere selef, hakk\u0131n\u0131 verememe korkusuyla ya hadis rivayetinden imtina etmi\u015f ya da bu i\u015fi \u00fcstlendi\u011finde ak\u0131l almaz bir ciddiyetle ifa etmi\u015ftir. Zikrettiklerimize ilaveten Ebu Eyy\u00fbb el-Ens\u00e2ri hazretleri gibi sah\u00e2b\u00eelerin bir tek hadisi i\u015fitti\u011fi \u015fekilde nakledebilmek i\u00e7in Medine\u2019den M\u0131s\u0131r vb. \u015fehirlere seyahat etmi\u015f olmalar\u0131 hadis naklindeki tesebb\u00fcte ne denli \u00f6nem verdiklerinin ayr\u0131 bir delilidir. Makalenin uzamamas\u0131 i\u00e7in bu tarz rivayetleri zikretmeyece\u011fiz. Bu mevzudaki \u00f6rnek rivayetleri g\u00f6rmek isteyenler Hat\u00eeb el-Ba\u011fd\u00e2d\u00ee\u2019nin er R\u0131hle f\u00ee talebi\u2019l-had\u00ees<\/em>\u2019inin ilgili b\u00f6l\u00fcm\u00fcne[40]<\/a> bakabilirler. Ayr\u0131ca sah\u00e2benin s\u00fcnneti nas\u0131l tedvin edip kaydettikleri, birbirlerine g\u00f6nderip m\u00fczakere ettikleri ve kendilerinden sonraki nesillere bunu tavsiye ettiklerine dair misaller de Muhammed b. Matar ez-Zehr\u00e2n\u00ee\u2019nin Tedv\u00eenu\u2019s-S\u00fcnne<\/em>\u2019sinin ilgili b\u00f6l\u00fcm\u00fcnden[41]<\/a> m\u00fctalaa edilebilir.<\/p>\n B\u00fct\u00fcn bunlara ra\u011fmen yine de zihinlerde \u015f\u00f6yle bir istifham\u0131n olu\u015fmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr: Her ne kadar selef, hadis rivayetinde bu denli titiz davranm\u0131\u015fsa da insan zihninin yan\u0131lt\u0131c\u0131 olmas\u0131, haf\u0131zaya vehmin ar\u0131z olabilmesi gibi ihtimaller g\u00f6z ard\u0131 edilemez. Buna g\u00f6re, manen nakledilen hadislerde kusur olu\u015fma ihtimali halen mevcut de\u011fil midir? Bu sorunun cevab\u0131 mahiyetinde Muhammed Avv\u00e2me hocam\u0131z, bu ihtimalin hadis rivayetinin mevcut sistemati\u011finde bulunan kontrol mekanizmas\u0131yla rahatl\u0131kla tespit edilebilece\u011fini ve engellenebilece\u011fini s\u00f6ylemektedir. Buna g\u00f6re bu sistemati\u011fin mevzu bahis ihtimali engelleyecek mekanizmalar\u0131 \u015funlard\u0131r:<\/p>\n Ayr\u0131ca bu mahalde dikkat \u00e7ekmemiz gereken en \u00f6nemli hususlardan biri de hadis rivayetine cevaz veren alimlerin bunu mutlak anlamda herkes i\u00e7in caiz kabul etmedikleridir. Zira, hadisi rivayet edecek olan ki\u015finin dile vak\u0131f olan bir ki\u015fi olmas\u0131 ve manen aktard\u0131\u011f\u0131 s\u00f6z ile asl\u00ee olarak dinledi\u011fi s\u00f6z aras\u0131nda bir fark\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131ndan emin olacak bir ki\u015fi olmas\u0131 ittifakla \u015fartt\u0131r. Buna g\u00f6re, hadisi manen nakledecek olan ki\u015finin arap dilini bilen, kelama y\u00f6nelik \u00fcsluplarda mahir olan, terkiplerin hus\u00fbs\u00ee \u00f6zelliklerinden ve s\u00f6z\u00fcn mefhumlar\u0131ndan haberdar olan bir ki\u015fi olmas\u0131 \u015fartt\u0131r. Ta ki, s\u00f6zde ziyade veya noksan yaparak bir hataya d\u00fc\u015fmesi s\u00f6z konusu olmas\u0131n.[43]<\/a> Aksi takdirde laf\u0131zlar\u0131 ve manalar\u0131n\u0131, laf\u0131zlar aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131klar\u0131 bilmeyen birinin manen hadis rivayet etmesi caiz de\u011fildir.[44]<\/a><\/p>\n \u015eu da \u00fczerine parmak bas\u0131lmas\u0131 gereken bir husustur ki, mana ile rivayetin \u00e7ok daha fazla kendini g\u00f6sterdi\u011fi hadisler metnen uzun olan hadislerdir. Yoksa, Kur\u2019an-\u0131 Kerim gibi bir kitab\u0131 ezberleyip nakleden sahabe i\u00e7in cev\u00e2mi\u2018u\u2019l-kelim kabilinden olan k\u0131sa metinli hadislerin lafzen nakledilmesi son derece kolay bir i\u015ftir. Bu nokta bu kadar barizken, Halis beyin hi\u00e7bir tahkike ihtiya\u00e7 duymaks\u0131z\u0131n hadislerin tamam\u0131na y\u00f6nelik \u2018kolayc\u0131\u2019 ifadeler kullanmas\u0131 ilm\u00ee sorumluluk mefhumuyla asla ba\u011fda\u015fmayacak bir davran\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n \u0130ddia:<\/strong><\/span> Dolay\u0131s\u0131yla bu kelimelere bu ifadelere lafzi boyutuyla \u00f6zellikle \u00e7ok fazla istinad edip yorum olu\u015fturmak hele hele itikat olu\u015fturacak d\u00fczeyde bunlar\u0131 \u00f6nemsemek hadis\u00e7ilerin yapmad\u0131\u011f\u0131 bir \u015fey yani. O ba\u015fkalar\u0131n\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 bir \u015fey.<\/p><\/blockquote>\n Cevap:<\/strong><\/span> Halis bey, sahabe ve tabiin d\u00f6nemindeki h\u0131fz seviyesinin ne oldu\u011fu, ilk d\u00f6nem ric\u00e2linin hadisleri nakletmekte ne denli ihtiyatl\u0131 hareket ettiklerine dair kaynaklarda mevcut geni\u015f malumat\u0131 bir kenara b\u0131rakarak meseleye \u2018duygusal\u2019 ve \u2018realiteye ayk\u0131r\u0131\u2019 bakmay\u0131 tercih etmektedir. Hadisler hakk\u0131nda kap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 hiss\u00ee duygular kendisini o raddeye getirmi\u015ftir ki, ul\u00fbmu\u2019l-hadis alan\u0131nda ehl-i k\u00fcfr\u00fc bile hayrete d\u00fc\u015f\u00fcrecek nitelikteki muazzam mekanizmay\u0131 ve m\u00fcktesebat\u0131 tesis edip bizlere emanet eden selef-i salih\u00eenin hadisleri nakledi\u015f keyfiyetini bug\u00fcn \u2018kulaktan kula\u011fa\u2019 ismiyle maruf oyuna benzeterek misallendirmektedir. Zira her ne kadar kendisi saraheten b\u00f6yle bir te\u015fbihte bulunmuyorsa da \u015fu c\u00fcmleleriyle ortaya koydu\u011fu tasvir tam olarak bu tabloyu resmetmektedir.<\/p>\n Halis bey hadislerin nakledili\u015finin, bahsini yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z oyunda oldu\u011fu gibi ilk s\u00f6ylenen s\u00f6z\u00fcn son duyulan s\u00f6zden tamamen farkl\u0131 olmas\u0131 \u015feklinde oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrmektedir.Bu sebeple bug\u00fcn hadis kaynaklar\u0131m\u0131zda yer alan laf\u0131zlara fazlas\u0131yla \u00f6nem atfedip hele hele \u00fczerlerine akide bina etmenin son derece yanl\u0131\u015f oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrmektedir. Bu durumda Halis beyin ivedilikle yapmas\u0131 gereken \u015fey, bu iddias\u0131n\u0131 m\u00fc\u015fahhas hadisler \u00fczerinden ispat etmektir. Halis bey bize, manen aktar\u0131lan ve kendisinde manay\u0131 ihlal edici durum olmas\u0131na ra\u011fmen uleman\u0131n al\u0131p akidede delil olarak kulland\u0131klar\u0131 bir tek hadis g\u00f6sterebilir mi? Oysa akide ve hadis ilmiyle i\u015fti\u011fal edenler de bilirler ki, akidenin asl\u00ee meselelerinde delil olarak kullan\u0131lacak hadislerin s\u00fcb\u00fbten ve del\u00e2leten kat\u2019\u00ee olma zorunlulu\u011fu vard\u0131r. \u00dcstelik bu kaide bizatihi hadisleri akidede delil olarak kullanan uleman\u0131n vazetmi\u015f oldu\u011fu bir kaidedir. Ve yine ehline malumdur ki ulema, manen nakledildi\u011fi halde senedinde veya metninde \u0131zd\u0131rab bulunan, mahfuz rivayetlere muhalefeti sebebiyle \u015faz olan rivayetleri akidede asla delil olarak kullanmam\u0131\u015f bilakis sened ve metin tenkidi sistemati\u011fini i\u015fleterek ilgili hadislerin ihticaca elveri\u015fli olmad\u0131klar\u0131n\u0131 beyan etmi\u015flerdir.<\/p>\n \u00d6te yandan N\u00fcz\u00fbl-i \u0130sa meselesinde oldu\u011fu gibi, manen nakledildi\u011fi halde kadr-i m\u00fc\u015fterek olarak bir hakikati ispat eden manevi m\u00fctevatir rivayetleri ortak noktalar\u0131 tevat\u00fcr seviyesine ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in delil olarak kullanm\u0131\u015flard\u0131r. Halis bey bize buna m\u00e2ni olacak gerek akl\u00ee gerek nakl\u00ee herhangi bir delil getirebilir mi? Haber-i v\u00e2hidler de akidenin t\u00e2l\u00ee meseleleri olarak tavsif edilen meselelerde kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Zira bu meseleler iman-k\u00fcf\u00fcr meselesi olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ve zan ile itikat bu hususlarda yeterli oldu\u011fu i\u00e7in haber-i vahidlerin delil olarak kullan\u0131lmas\u0131 yeterli kabul edilmi\u015ftir.<\/p>\n T\u00fcm bunlar ortadayken ve hadisin nakledili\u015f keyfiyetinde manay\u0131 ihlal edici bir unsur varsa ilgili hadisin hem isnaden hem de metnen tenkidini en ince detaylar\u0131na kadar yapan, o hadisin farkl\u0131 bir\u00e7ok tarikten gelen laf\u0131zlar\u0131yla \u015faz olan lafz\u0131 mukayese yaparak merc\u00fbh olan rivayetleri hadis hadis ortaya koyan ulemay\u0131 hi\u00e7 tahkik etmeden buldu\u011fu hadislerle akide belirleyen ki\u015filer olarak tavsif etmek ilimle, izanla, insafla ba\u011fda\u015fmaz.<\/p>\n Bir di\u011fer husus olarak soral\u0131m: Halis bey\u2019in iddias\u0131nda yer alan ve hadislerle itikat belirlemeyen muhaddisler kimlerdir? Halis bey bunlar\u0131 bize isim isim zikredebilir mi? Zira bizim muhaddis dendi\u011finde akl\u0131m\u0131za gelen neredeyse her isim hadislerle akidede ihticac etmektedir. Misalen, \u0130mam Buhari, Sah\u00eeh<\/em>\u2019indeki \u201cKitabu\u2019l-\u0130man\u201d b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde onlarca hadis nakletmekte ve bunlardan akidev\u00ee h\u00fck\u00fcmler \u00e7\u0131kartmaktad\u0131r. Keza bu s\u00f6yledi\u011fimiz Sahih<\/em>\u2019inin \u201cKit\u00e2bu\u2019l-Kader\u201d b\u00f6l\u00fcm\u00fc i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Ayn\u0131 \u015fekilde \u0130mam M\u00fcslim\u2019in Sah\u00eeh<\/em>\u2019i, Tirmiz\u00ee\u2019nin S\u00fcnen<\/em>\u2019i,\u00a0 \u0130mam Nes\u00e2\u00ee\u2019nin S\u00fcnen<\/em>\u2019i, \u0130bn M\u00e2ce\u2019nin S\u00fcnen<\/em>\u2019i, Hakim\u2019in el-M\u00fcstedrek<\/em>\u2019i, \u0130bn Hibb\u00e2n\u2019\u0131n Sahih<\/em>\u2019i gibi bir \u00e7ok temel hadis kaynaklar\u0131nda \u201cKit\u00e2bu\u2019l-\u00ceman\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda onlarca rivayetin zikredildi\u011fi rahatl\u0131kla g\u00f6r\u00fclecektir.<\/p>\n Hadislerin manen nakledilmi\u015f olmas\u0131ndan dolay\u0131 muhaddislerce akidede delil olarak kullan\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u201chadis\u00e7ilerin yapmad\u0131\u011f\u0131 bir \u015fey\u201d s\u00f6z\u00fcyle dile getiren Halis bey, muhaddislerin hadisle alakal\u0131 kaynaklar\u0131n \u201c\u0130man\u201d b\u00f6l\u00fcmlerinde naklettikleri hadisler bir yana, bu hususta m\u00fcstakil kitaplar dahi telif ettiklerini g\u00f6rmemi\u015f midir? Nitekim el-K\u00e2s\u0131m b. Sell\u00e2m\u2019\u0131n Kit\u00e2bu\u2019l-\u00cem\u00e2n<\/em>\u2019\u0131, Ebubekir \u0130bn Eb\u00ee \u015eeybe\u2019nin Kit\u00e2bu\u2019l-\u00cem\u00e2n<\/em>\u2019\u0131, \u0130bn Mende\u2019nin el-\u00cem\u00e2n<\/em>\u2019\u0131, Buh\u00e2r\u00ee\u2019nin Halku Ef\u2019\u2018\u00e2li\u2019l-\u0130b\u00e2d<\/em>\u2019\u0131, \u0130bn Huzeyme\u2019nin et-Tevh\u00eed<\/em>\u2019i, D\u00e2rekutn\u00ee\u2019nin Ru\u2019yetull\u00e2h<\/em>\u2019\u0131, \u0130mam el-Beyhak\u00ee\u2019nin el-Esm\u00e2 ve\u2019s-S\u0131f\u00e2t<\/em>\u2019\u0131 \u015fimdilik ilk akla gelenler. Her ne kadar ulema \u0130bn Huzeyme\u2019nin et-Tevh\u00eed<\/em>\u2019i gibi eserler i\u00e7erisinde te\u015fbih-tecsim gibi akidev\u00ee \u00e7\u0131kar\u0131mlar\u0131n bulundu\u011funu s\u00f6ylese de muhaddislerin iman meseleleriyle ilgili hadisler \u00fczerinden istidlal bab\u0131nda m\u00fcstakil eserler telif ettikleri g\u00fcn y\u00fcz\u00fc gibi a\u015fik\u00e2r bir hakikattir. Hadislerin akidede muhaddis imamlar taraf\u0131ndan delil ittihaz edildiklerine dair bu kadar bariz \u00f6rnekler mevcut iken, Halis beyin bu olay\u0131 \u201chadis\u00e7ilerin yapmad\u0131\u011f\u0131 bir \u015fey\u201d olarak nitelemesi ya meseleyi bilmedi\u011fini ya da bilerek \u00e7arp\u0131tt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya koymaktad\u0131r. \u015eu h\u00e2lde Halis beyin, manen aktar\u0131l\u0131\u015f\u0131ndan do\u011fan laf\u0131z farkl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 gerek\u00e7e g\u00f6stererek hadisleri akidede delil almayan \u2018hadis\u00e7iler\u2019 le kimi kastetti\u011fini deklare etmesi boynunda bir bor\u00e7 olarak durmaktad\u0131r.<\/p>\n \u0130ddia:<\/span> <\/strong>Hadis\u00e7iler hadisi olabildi\u011fince esnek g\u00f6ren di\u011fer tariklerdeki zaten rengarenk halini bilen kimseler. Dolay\u0131s\u0131yla da ilgili tarikleri Allah’\u0131n el\u00e7isine ayn\u0131 hadisin ula\u015fan b\u00fct\u00fcn tariklerini bir arada de\u011ferlendirmeyi ve lafz\u0131n manevi bir laf\u0131z oldu\u011funu, lafzi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilerek bu kadar itinal\u0131 oldu\u011funuz bir metne kar\u015f\u0131 nas\u0131l bunu kalk\u0131p \u00e2yetin \u00f6n\u00fcne koyacaks\u0131n\u0131z?<\/p><\/blockquote>\n Cevap:<\/strong> <\/span>Halis bey, konuyu tam da buras\u0131nda farkl\u0131 bir boyuta ta\u015f\u0131yarak m\u00fc\u015fahhas olarak belirtmedi\u011fi birilerini hadis kaynaklar\u0131ndaki hadisleri Kur\u2019an\u2019\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7irmekle itham etmektedir? \u00d6yleyse yine soruyoruz: Hadisleri Kur\u2019an\u2019\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7iren z\u00fcmre kimdir? Zira t\u00fcm m\u00fcminler hadislerin Kur\u2019an\u2019dan sonraki ikinci kaynak oldu\u011funda ittifak etmi\u015flerdir. Kald\u0131 ki, bu kaynak s\u0131ralamas\u0131n\u0131n da hadislerin lafz\u00ee veya manevi nakledilmesiyle bir ilgisi bulunmamaktad\u0131r.<\/p>\n \u00a0<\/strong>\u0130ddia:<\/strong><\/span> Elbette ki bunu ayetin g\u00f6lgesinde kendi i\u00e7erisinde bir yeknesakl\u0131k sundu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde sahada var namaz ibadeti Allah’\u0131n el\u00e7isi ile ilgili anlat\u0131mlar da var. Biri birini o denli \u00e7ok yerden destekliyor ki bir tarih\u00e7i nazar\u0131yla bak\u0131p bu uygulamay\u0131 Allah\u2019\u0131n el\u00e7isinin yapt\u0131\u011f\u0131 \u015fekliyle yapmaya y\u00f6nleniyorsunuz. Ama \u00f6yle noktasal birka\u00e7 rivayet hele hele Kur\u2019an\u2019la \u00e7at\u0131\u015f\u0131r hele hele itikadi boyuta s\u0131\u00e7rarsa orada hadis\u00e7iler duruyor, ama ba\u015fkalar\u0131 bak\u0131yorsunuz y\u00fcr\u00fcyor, hadis \u00fczerinden itikat \u00e7\u0131kar\u0131yor.<\/p><\/blockquote>\n Cevap:<\/span> <\/strong>Halis bey bu kez de hadislerin manen nakledilmi\u015f olduklar\u0131 ve bu sebeple \u00fczerlerine akide veya f\u0131k\u0131h bina edilemeyece\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyle a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 meseleyi hadislerin Kur\u2019an\u2019la \u00e7eli\u015fmesi meselesine getirmi\u015ftir. Bug\u00fcn, ulema taraf\u0131ndan kabul g\u00f6rm\u00fc\u015f, dinin akidev\u00ee noktadaki esas\u0131 say\u0131labilecek meselelerin dayana\u011f\u0131 olan bir\u00e7ok hadisin bu gerek\u00e7e sebebiyle reddedildi\u011fine \u015fahid olmaktay\u0131z. Modern arz usul\u00fc olarak tabir etti\u011fimiz bu \u00e7arp\u0131k metod, hadislere tamamen ideolojik ve \u00f6n yarg\u0131l\u0131 yakla\u015farak hev\u00e2lar\u0131na uyanlar\u0131 kabul edip, uymayanlar\u0131 uydurma sayma ameliyesine d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n G\u00fcn\u00fcm\u00fczde Kur\u2019an ayetlerini hev\u00e2lar\u0131na g\u00f6re tevil ederek modernist g\u00f6r\u00fc\u015fleri savunanlar\u0131n, Kur\u2019an\u2019a muhalif bulduklar\u0131 hadisler esasen kendi Kur\u2019an anlay\u0131\u015flar\u0131na muhaliftir. Onlar ise hem bu kaideyi istismar ederek hem de \u00e7e\u015fitli s\u00f6z kalabal\u0131klar\u0131yla bu hadisleri reddetmelerini Kur\u2019an\u2019a z\u0131t olmalar\u0131 \u015feklinde gerek\u00e7elendirmektedirler. Halis bey de bu sadette, muayyen olarak belirtmedi\u011fi hadislerin Kur\u2019an\u2019a muhalif olmalar\u0131 gerekirken yine belirsiz olan ki\u015filer taraf\u0131ndan delil olarak kullan\u0131lmalar\u0131ndan dem vurmaktad\u0131r. Halis beyin Kur\u2019an\u2019a muhalif oldu\u011funu s\u00f6yledi\u011fi hadisler hangileridir? \u015eayet uleman\u0131n muhalif bularak reddetti\u011fi hadisler ise bu sadece hadislerin manen nakledilmesiyle ilgili bir husus olamaz. Bunun daha bir\u00e7ok ba\u015fka sebepleri de vard\u0131r. O halde Halis beyin, hadislerin manen nakledilmi\u015f olmalar\u0131ndan hareketle Kur\u2019an\u2019a muhalif olduklar\u0131n\u0131 savunmas\u0131 ger\u00e7e\u011fi yans\u0131tmayan bir iddia olarak kalacakt\u0131r.<\/p>\n \u0130laveten \u015funu da s\u00f6ylemeliyiz: Bir hadisin Kur\u2019an\u2019a muhalefetini Halis beye g\u00f6re kim belirleyecektir? E\u011fer ulema belirleyecekse, onlar zaten hadis rivayetlerinin tamam\u0131na y\u00f6nelik gerek senet gerekse metin a\u00e7\u0131s\u0131ndan m\u00fclahazalar\u0131n\u0131 ortaya koymu\u015flar ve hadis olarak nakledilen rivayetler aras\u0131nda bu anlamda bir ay\u0131klama yapm\u0131\u015flard\u0131r. Yok e\u011fer bunu belirleyecek olan Halis beyin kendisi ise, bu, ind\u00ee bir yakla\u015f\u0131m olmaktan \u00f6teye ge\u00e7meyecektir. Zira ona g\u00f6re Kur\u2019an\u2019a muhalif olan bir rivayet bir ba\u015fkas\u0131na g\u00f6re pek\u00e2l\u00e2 Kur\u2019an\u2019a uygun olabilir. Nitekim \u00fcmmetin cumhurunun ittifakla kabul etti\u011fi N\u00fcz\u00fbl-i \u0130sa rivayetlerini hi\u00e7e sayarak[45]<\/a> bu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc tamamen s\u00fcbjektif m\u00fclahazalarla desteklemeye \u00e7al\u0131\u015fan da kendisinden ba\u015fkas\u0131 de\u011fildir.<\/p>\n \u00a0<\/strong>Yine bir\u00e7ok muhaddisin sabittir dedi\u011fi \u201cyetmi\u015f \u00fc\u00e7 f\u0131rka\u201d rivayetini de gayr-\u0131 ilm\u00ee ve duygusal yorumlarla mihverinden sapt\u0131rarak manip\u00fcle eden de kendisidir. Halis bey de, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde muhtelif sahih rivayetleri kendi ya\u015fad\u0131klar\u0131 hayata, d\u00fc\u015f\u00fcnce sistemlerine, ideolojik saplant\u0131lar\u0131na, Kur\u2019an anlay\u0131\u015flar\u0131na ayk\u0131r\u0131 bularak reddeden s\u00fcnnet m\u00fcnkirleri gibi kendi yakla\u015f\u0131m\u0131na ayk\u0131r\u0131 buldu\u011fu hadisleri reddetme k\u0131l\u0131f\u0131 olarak \u2018Kur\u2019an\u2019a ayk\u0131r\u0131l\u0131\u011f\u0131\u2019 kullanmaktad\u0131r. \u00d6yle ki, yetmi\u015f \u00fc\u00e7 f\u0131rka hadisini reddetme sadedinde rivayetin ba\u011flam\u0131n\u0131 ve muhtevas\u0131n\u0131 tam kavramaya \u00e7al\u0131\u015fmak yerine anlam\u0131n\u0131 manip\u00fcle etme yoluna gitmi\u015f ve nihayetinde \u015fu talihsiz c\u00fcmleyi kurabilmi\u015ftir: \u2018Biz bunu ayet bile olsa aklen reddederiz.\u2019[46]<\/a> Anla\u015f\u0131lan o ki, Halis bey hadisleri anlama yoluna gitmektense anlamland\u0131rma yoluna giderek fikriyat\u0131na uygun olan\u0131 alma, uygun olmayan\u0131 da atma menhecini tesis etmeye davet etmektedir. Bunu da mevcut kaynaklar\u0131m\u0131zda yer alan hadislerin topyek\u00fbn manevi olduklar\u0131 \u015feklindeki kolayc\u0131 ve tahkik edilmemi\u015f teziyle desteklemeye \u00e7al\u0131\u015fmaktad\u0131r.<\/p>\n Ez c\u00fcmle, Halis beyin yukar\u0131daki c\u00fcmlesinde \u2018ba\u015fkalar\u0131\u2019 olarak tabir etti\u011fi kimseler \u2018ulemam\u0131z\u2019 ise, \u2013 ki ilgili hadisler \u00fczerinden akide \u00e7\u0131karan onlard\u0131r- ulemam\u0131z\u0131n Kur\u2019anla \u00e7eli\u015fen rivayetlerle akidede istidlal ettikleri iddias\u0131 b\u00fchtand\u0131r, iftirad\u0131r. Elinde buna dair misal olarak getirebilece\u011fi rivayet varsa buyursun, kamuoyuyla payla\u015fs\u0131n. Aksi takdirde bu iddias\u0131 tamamen mesnetsiz konu\u015fmaktan ibaret kalacakt\u0131r.<\/p>\n \u00a0<\/strong>\u0130ddia:<\/strong> <\/span>Hatta hadis \u00fczerinden ya\u015fam felsefesi \u00e7\u0131karan var yani bir tek bir hadis onunla adam \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7m\u0131\u015f cemaat kurmu\u015f da veya i\u015fte bir hareket kurgulam\u0131\u015f da ve bunun \u00fczerine yani yeni bir din oturtmu\u015f diyebilirsiniz. B\u00f6yle olabilir mi?<\/p><\/blockquote>\n Cevap:<\/span> <\/strong>Hadisler \u00fczerinden ya\u015fam felsefesi \u00e7\u0131kartmaktan maksat Resul\u00fcllah \ufdfa\u2019\u0131n fiillerini taklit etmek ve hayat\u0131n\u0131 b\u00fct\u00fcn\u00fcyle onun ya\u015fant\u0131s\u0131n\u0131 hik\u00e2ye eden rivayetlere g\u00f6re tanzim etmek ise bunu as\u0131rlar boyu b\u00fct\u00fcn bir \u00fcmmet yapm\u0131\u015ft\u0131r ve yapmaktad\u0131r. Ve bu meselenin de manen rivayetle uzaktan yak\u0131ndan bir ilgisi yoktur. Zira uleman\u0131n da ifade etti\u011fi \u00fczere manen rivayet meselesi sadece kavl\u00ee hadisler ba\u011flam\u0131nda ele al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Resul\u00fcllah \ufdfa\u2019\u0131n fiil ve takrirleri elbette ki sahabenin aktar\u0131mlar\u0131d\u0131r, b\u00f6yle olmak zorundad\u0131r. \u00dcmmet topyek\u00fbn \u015femail ve \u00e2dab-\u0131 mua\u015feret kitaplar\u0131nda hadis rivayetleriyle amel etmi\u015f, ya\u015fam tarzlar\u0131n\u0131 bu rivayetlere uyarlamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, Halis beyin ifadesi \u00fczerinden gidecek olursak bunlar \u00fczerinden \u2018ya\u015fam felsefesi\u2019 edinmi\u015ftir. Nitekim, Kur\u2019an-\u0131 Kerim bize Resul\u00fcllah \ufdfa\u2019ta Allah \ufdfb<\/span>‘a ve ahiret g\u00fcn\u00fcne kavu\u015fmay\u0131 umanlar ve Allah \ufdfb’\u0131 \u00e7ok zikredenler i\u00e7in g\u00fczel bir \u00f6rnek oldu\u011funu haber vermektedir. O halde Kur\u2019an\u2019\u0131n bu tavsiyesine uymak isteyerek Resul\u00fcllah \ufdfa\u2019\u0131 hayat\u0131n\u0131n t\u00fcm boyutlar\u0131nda taklit etmek isteyen biri ne yapacakt\u0131r? Kur\u2019an-\u0131 Kerim\u2019e baksa t\u00fcm tafsilat\u0131 orada bulamayaca\u011f\u0131na g\u00f6re s\u00fcnnet k\u00fclliyat\u0131na bakmas\u0131 gerekecektir. Bir m\u00fcminin bu d\u00fc\u015f\u00fcnceyle elde mevcut s\u00fcnnet k\u00fclliyy\u00e2t\u0131n\u0131 hazmederek \u00f6z\u00fcmsemesi ve tatbike d\u00f6kmesi Kur\u2019an\u2019\u0131n bu tavsiyesine uymaktan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fildir. Vars\u0131n Halis bey bu durumu, nakledili\u015f keyfiyetlerini problemli g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc hadisler \u00fczerinden \u2018ya\u015fam felsefesi \u00e7\u0131kartmak\u2019 c\u00fcmlesiyle tenkit etsin!<\/p>\n Halis bey bu hadislerle amel ederek \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7anlar\u0131 da unutmam\u0131\u015f, y\u00e2d etmi\u015ftir. Garip olan \u015fu ki, bu hat\u0131rlamay\u0131 tenkit bab\u0131nda yapm\u0131\u015ft\u0131r. Oysa d\u00f6n\u00fcp tarihe bir bak\u0131verse, t\u00fcm m\u00fcminlerin kendisiyle iftihar etti\u011fi Fatih Sultan Mehmed H\u00e2n\u2019\u0131n \u0130stanbul\u2019u fethederek \u00e7a\u011f a\u00e7\u0131p \u00e7a\u011f kapatmas\u0131n\u0131n, b\u00fcy\u00fck bir \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7mas\u0131n\u0131n ard\u0131nda yatan saikin de, nakledilme keyfiyetlerinde problem g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc hadislerden biri[47]<\/a> oldu\u011funu g\u00f6recektir.<\/p>\n Son olarak yeri gelmi\u015fken Halis beyin bir ifadesini de mercek alt\u0131na almam\u0131z gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz: Halis bey bu c\u00fcmlesinde hadis \u00fczerinden cemaat kuran z\u00fcmrelerden de bahsetmektedir. Yine soraca\u011f\u0131z: Kimdir bu cemaat (ler)? Hangi hadis \u00fczerinden nas\u0131l bir cemaat kurmu\u015flar? Bunu tenkit bab\u0131nda getirdi\u011finize g\u00f6re bu cemaat (ler) hadis (ler)i istismar ederek, manip\u00fcle ederek, insanlar\u0131 kand\u0131rarak cemaat kurmu\u015f (lar). Halis beyin bu ifadeleriyle kast\u0131 tarihte veya g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ya\u015fam\u0131\u015f baz\u0131 sapk\u0131n f\u0131rkalar\u0131n hadisler \u00fczerinden kendi lehlerine fasit bir menhecle delil getirmeleri ise bu m\u00fcsellemdir.<\/p>\n Ancak bu ifadeleriyle kast\u0131, farkl\u0131 konu\u015fmalar\u0131nda g\u00f6ndermede bulunmay\u0131 eksik etmedi\u011fi g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki cemaatler ise hangi m\u00fcstakim cemaatin, tarikat\u0131n bunu yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 da deklare etmesi gerekir. Zira Halis bey, -baz\u0131 meslekta\u015f\u0131 sair akademisyenlerin diliyle- cemaatleri b\u00f6yle bir t\u00f6hmet alt\u0131nda b\u0131rakmakla kalmamakta bilakis z\u0131mnen tekfir de etmektedir. Nitekim \u2018yeni bir din oturtmu\u015f\u2019 s\u00f6z\u00fcn\u00fcn zahiri a\u00e7\u0131k\u00e7a bu manaya delalet etmektedir. Hazin ve garip olan \u015fudur ki, genellikle kendileri bu gibi galiz ithamlarla ba\u015fkalar\u0131na kibarca sald\u0131rmay\u0131 ahlak\u00eelik sayarken, ba\u015fkalar\u0131n\u0131n kendilerini tenkit etmelerini sald\u0131rganl\u0131k addetmektedirler.<\/p>\n Bu \u00e7ifte standartl\u0131 tutuma d\u0131\u015far\u0131dan bakan birinin \u2018bu terazinin ka\u00e7 kefesi var?\u2019 diye sorarak taacc\u00fcp etmemesi m\u00fcmk\u00fcn m\u00fcd\u00fcr? Ahl\u00e2k\u00eelik, tamamen s\u00fcbjektif g\u00f6r\u00fc\u015flerle yorumlad\u0131\u011f\u0131n\u0131z bir mesele \u00fczerinden ba\u015fkalar\u0131n\u0131 \u2018yeni bir din oturtma\u2019 ile itham ederek z\u0131mnen -belki sarahaten demeliydim- tekfir etmek midir?<\/p>\n Sonu\u00e7 Yerine\u00a0<\/span> <\/strong><\/p>\n Yaz\u0131m\u0131zda, Halis beyin hadislerin nakledili\u015f keyfiyetiyle ilgili iddialar\u0131n\u0131n ne tarihi a\u00e7\u0131dan,\u00a0 ne de hadis ilmi zaviyesinden mesnedi olan iddialar oldu\u011funu k\u0131sa bir \u015fekilde izah etmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k. Ve g\u00f6rd\u00fck ki, hadislerin manen nakledili\u015fi b\u00fct\u00fcn bir \u00fcmmet taraf\u0131ndan kontrol alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f, kaideleri vazedilmi\u015f, tedvin sonras\u0131 ise yasaklanm\u0131\u015f olan bir ameliyedir. Ayr\u0131ca ilk d\u00f6nem hadis naklinin nas\u0131l icra edildi\u011fini tahkik \u00fczere incelendi\u011finde lafz\u00ee rivayetin az\u0131msanamayacak \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00f6n planda oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclmektedir. Durum bu iken, hadislerin manen nakledili\u015fini, manen nakilden neyi anlamam\u0131z gerekti\u011fini ortaya koymadan, hadis rivayetleri \u00fczerinde istikr\u00e2\u00ee bir ara\u015ft\u0131rma yapma zahmetine girmeden c\u00fcz\u00e2f\u00ee c\u00fcmlelerle t\u00fcm hadislere te\u015fmil etmek gayr-\u0131 ilm\u00ee ve gayr-\u0131 ciddi bir tutumdur. Son olarak bilmemiz gereken \u015fudur: Sahabeden bug\u00fcne \u00fcmmet ulemas\u0131 s\u00fcnnetin tedvini ve h\u00fccciyyeti ba\u011flam\u0131nda ne yap\u0131lmas\u0131 gerekiyorsa fazlas\u0131yla yapm\u0131\u015flad\u0131r. Mesnetsiz m\u00fclahazalarla hadisler \u00fczerinde yeni bir \u015feyler s\u00f6yl\u00fcyormu\u015f gibi bir tavra b\u00fcr\u00fcnmek g\u00fcne\u015fi bal\u00e7\u0131kla s\u0131vamaya \u00e7al\u0131\u015fmaktan farks\u0131zd\u0131r.<\/p>\n [1]<\/a> Bkz. Subh\u00ee es-S\u00e2lih, Ul\u00fbmu\u2019l-Had\u00ees ve Mustalahuh\u00fb<\/em>, Yay\u0131nevi, Tarih: Yok, s. 34<\/p>\n [2]<\/a> Bkz. Sa\u2018d el-Mersafi, el-M\u00fcste<\/em>\u015f<\/em>rik\u00fbn ve\u2019s-S\u00fcnne<\/em>, M\u00fcessesetu\u2019r-Reyy\u00e2n, Beyrut, L\u00fcbnan, s. 19<\/p>\n [3]<\/a> Konuyla ilgili g\u00fczel bir \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 m\u00fctalaa i\u00e7in bkz. Muhammed Beh\u00e2udd\u00een, el-M\u00fcste\u015frik\u00fbn ve\u2019l-Had\u00eesu\u2019n-Nebev\u00ee<\/em>, Daru\u2019n-Nef\u00e2is, \u00dcrd\u00fcn, 1999, Bask\u0131: I<\/p>\n [4]<\/a> Ayn\u0131 iddia \u00fczerinden y\u00fcr\u00fcyen me\u015fhur bidat ehli Ebu Reyye de, hadislerin sahabe taraf\u0131ndan asl\u0131n\u0131 unutmalar\u0131 ve duyduklar\u0131 zaman ile rivayet ettikleri zaman aras\u0131ndaki uzun m\u00fcddet nedeniyle manen nakledildi\u011fini ve bunun da dinde tahrife neden oldu\u011funu s\u00f6ylemektedir. ( Mahmud Eb\u00fb Reyy, Edv\u00e2 ale\u2019s-S\u00fcnneti\u2019l-Muhammediyye<\/em>, Daru\u2019l-Me\u2018\u00e2rif, Bask\u0131: VI, s. 88) Muhammed Ebu \u015eehbe bu iddialar\u0131 g\u00fczel bir \u015fekilde cevapland\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. (Bkz. Muhammed Eb\u00fb \u015eehbe, Dif\u00e2\u2018 ani\u2019s-S\u00fcnne<\/em>, Mektebetu\u2019s-S\u00fcnne, s. 55)<\/p>\n [5]<\/a> Necm, 3<\/p>\n [6]<\/a> Bu rivayetlerin \u00f6rnekleri i\u00e7in \u0130mam ez-Zerke\u015f\u00ee\u2019nin el-\u0130c\u00e2be<\/em>\u2019si yahut \u015e+ah Veliyyullah ed-Dihlev\u00eenin H\u00fcccetul\u00e2hi\u2019l-B\u00e2li\u011fa<\/em>\u2019s\u0131 ve el-\u0130ns\u00e2f<\/em>\u2019\u0131na bak\u0131labilir.<\/p>\n [7]<\/a> Cel\u00e2luddin es-Suy\u00fbt\u00ee, Tedr\u00eebu\u2019r-R\u00e2v\u00ee f\u00ee \u015eerhi takr\u00eebi\u2019n-Nev\u00e2v\u00ee<\/em>, Thk: Muhammed Avv\u00e2me, Daru\u2019l-Minh\u00e2c, 1437, Bask\u0131: I, IV\/426 vd.<\/p>\n [8]<\/a> D\u00f6rt mezheb imam\u0131na yap\u0131lan bu nisbenin tahriri i\u00e7in bkz. Muhammed Avv\u00e2me, Riv\u00e2ye-tu\u2019l-had\u00eesi\u2019\u015f-\u015eer\u00eefi bil-Man\u00e2\u2018 beyne\u2019l-h\u00fckmi\u2019n-nazar\u00ee ve\u2019l-vak\u0131\u2018i\u2019l-\u0130lm\u00ee<\/em>, Daru\u2019l-Minh\u00e2c, Cidde, 2017, Bask\u0131: I, s. 8-12<\/p>\n [9]<\/a> el-Hat\u00eebu\u2019l-Ba\u011fd\u00e2d\u00ee, Ebubekir Ahmed b. Ali, el-Kif\u00e2ye f\u00ee \u0130lmi\u2019r-Riv\u00e2ye,<\/em> el-Mektebetu\u2019l-\u0130lmiyye, Medine-i M\u00fcnevvere, s.203 vd.<\/p>\n [10]<\/a> es-Suy\u00fbt\u00ee, Tedr\u00eebu\u2019r-R\u00e2v\u00ee<\/em>, IV\/434<\/p>\n [11]<\/a> \u0130mam es-Seh\u00e2v\u00ee, el-Cev\u00e2hir ve\u2019d-D\u00fcrer<\/em>\u2019inde, araplar\u0131n h\u0131fz\/ezber konusunda ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 olduklar\u0131n\u0131, h\u0131fzetmeye \u00e7ok yatk\u0131n yarat\u0131ld\u0131klar\u0131n\u0131 belirterek baz\u0131 misaller zikretmektedir. Bu misaller c\u00fcmlesinden olarak, Abdullah b. Abbas, \u00d6mer b. Eb\u00ee Reb\u00ee\u2018an\u0131n kasidesini bir dinlemede ezberlemi\u015ftir. \u0130bn \u015eih\u00e2b ise, bazen pazara \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve k\u00f6t\u00fc s\u00f6z duyup da akl\u0131nda kalmamas\u0131 i\u00e7in kulaklar\u0131n\u0131 t\u0131kad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemektedir. \u0130mam es-Seh\u00e2v\u00ee ilgili eserde bu hususu zikretti\u011fi ba\u015fka misallerle geni\u015f \u015fekilde tafsil etmektedir. (Bkz. \u015eemsuddin es-Seh\u00e2v\u00ee, el-Cev\u00e2hir ve\u2019d-D\u00fcrer f\u00ee Tercemeti \u015eeyhi\u2019l-\u0130sl\u00e2m \u0130bni Hacer<\/em>, Daru \u0130bn Hazm, Beyrut, 1419, Bask\u0131: I, I\/85)<\/p>\n [12]<\/a> Muhammed Acc\u00e2c el-Hat\u00eeb, es-S\u00fcnne Kable\u2019t-Tedv\u00een<\/em>, Yay\u0131nevi, Tarih: Yok, s. 126-127<\/p>\n [13]<\/a> Sahabenin hadis nakli faaliyetini anlatan Tahir el-Cez\u00e2ir\u00ee, Allah Resul\u00fc \ufdfa \u2019nden duyduklar\u0131 hadisleri takatleri nispetinde lafzen naklettiklerini, m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131nda manay\u0131 koruyacak \u015fekilde manen aktard\u0131klar\u0131n\u0131 belirterek \u015f\u00f6yle demektedir: \u0641\u064e\u0625\u0650\u0646 \u0627\u0644\u0652\u0645\u064e\u0642\u0652\u0635\u064f\u0648\u062f \u0628\u0650\u0627\u0644\u0652\u062d\u064e\u062f\u0650\u064a\u062b\u0650 \u0647\u064f\u0648\u064e \u0627\u0644\u0652\u0645\u064e\u0639\u0652\u0646\u0649 \u0648\u064e\u0644\u064e\u0627 \u064a\u062a\u064e\u0639\u064e\u0644\u0651\u064e\u0642 \u0641\u0650\u064a \u0627\u0644\u0652\u063a\u064e\u0627\u0644\u0650\u0628 \u062d\u0643\u0645 \u0628\u0627\u0644\u0645\u0628\u0646\u0649 \/Zira hadisle maksud olan \u015fey sadece manad\u0131r. \u00c7o\u011fu zaman h\u00fck\u00fcm laf\u0131zla alakalanmaz. (Bkz. Tahir el-Cez\u00e2ir\u00ee, Tevc\u00eehu\u2019n-Nazar il\u00e2 Us\u00fbli\u2019l-Eser<\/em>, Mektebu\u2019l-Matb\u00fb\u2018\u00e2ti\u2019l-\u0130sl\u00e2miyye, Halep, 1416, 1\/45) \u0130bnu\u2019s-Sal\u00e2h\u2019\u0131n bu konuda, sahabe ve ilk d\u00f6nem ravilerinin bir i\u015f hususunda anlatmak istedikleri ayn\u0131 manay\u0131 farkl\u0131 laf\u0131zlarla nakledip anlatt\u0131klar\u0131, bunun sebebinin de onlar\u0131n as\u0131l \u00f6nemsedikleri \u015feyin laf\u0131z de\u011fil mana oldu\u011fu \u015feklindeki tespiti de buna paralel bir beyand\u0131r. (Bkz. \u0130bnu\u2019s-Salah, Ebu Amr Osman b. Abdirrahman, Mukaddime<\/em>, Mektebetu\u2019l-F\u00e2r\u00e2b\u00ee, 1984, Bask\u0131: I, S.120)<\/p>\n [14]<\/a> Bkz. Mahmud Tahh\u00e2n, Teys\u00eeru Mustalahi\u2019l-Had\u00ees<\/em>, Mektebetu\u2019l-Me\u2018\u00e2rif, 1425, Bask\u0131:X, \u00a0s. 212<\/p>\n [15]<\/a> Bkz. e\u015f-\u015e\u00e2fi\u2018\u00ee, Ebu Abdillah Muhammed b. \u0130dris, er-Ris\u00e2le<\/em>, Mektebetu\u2019l-Haleb\u00ee, M\u0131s\u0131r, 1358, Bask\u0131: I, s. 270<\/p>\n [16]<\/a> Ali el-K\u00e2r\u00ee, \u015eerhu \u015eerhi Nuhbeti\u2019l-Fiker<\/em>, Daru\u2019l-Erkam, Beyrut, s. 497<\/p>\n [17]<\/a> \u0130bn Receb el-Hanbel\u00ee, \u015eerhu \u0130leli\u2019t-Tirmiz\u00ee<\/em>, Mektebetu\u2019l-Men\u00e2r, \u00dcrd\u00fcn, 1407, Bask\u0131: I, s. 428<\/p>\n [18]<\/a> Mana ile hadis rivayetine cevaz verenler ile vermeyenlerin \u00f6ne s\u00fcrd\u00fckleri delillerin kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 m\u00fctalaas\u0131 i\u00e7in bkz. Abdullah b. Yusuf el-Ced\u00ee\u2018, Tahr\u00eeru Ul\u00fbmi\u2019l-Had\u00ees<\/em>, M\u00fcessesetu\u2019r-Reyy\u00e2n, Beyrut, 1424, Bask\u0131: I, I\/283<\/p>\n [19]<\/a> Bkz. es-San\u2018\u00e2n\u00ee, Muhammed b. \u0130sm\u00e2il, \u0130c\u00e2betu\u2019s-S\u00e2il \u015eerhu Bu\u011fyeti\u2019l-\u00c2mil<\/em>, M\u00fcessesetu\u2019r-Ris\u00e2le, 1986, Bask\u0131: I, s. 96; Nureddin Itr, Menhecu\u2019n-Nakd f\u00ee Ul\u00fbmi\u2019l-Had\u00ees<\/em>, 1418, Bask\u0131: III, s. 405, \u0130mam M\u00fcn\u00e2v\u00ee, lafz\u00ee tev\u00e2t\u00fcr\u00fc, \u2018r\u00e2vilerin laf\u0131z ve manada ittifak etmeleri\u2019 \u015feklinde tarif etmi\u015ftir. (Bkz. Abdurrauf el-M\u00fcn\u00e2v\u00ee, el-Yev\u00e2k\u00eet ve\u2019d-D\u00fcrer<\/em>, Mektebetu\u2019r-R\u00fc\u015fd, Riy\u00e2d, 1999, I\/246) Mahmut Tahhan Hoca da lafz\u00ee m\u00fctev\u00e2tiri, \u201cLafz\u0131 ve manas\u0131 m\u00fctevatir olan\u201d \u015feklinde tarif ederek yukar\u0131daki hadisi misal olarak zikretmi\u015f ve ilaveten bu hadisin yetmi\u015f k\u00fcs\u00fcr sah\u00e2b\u00eeden nakledildi\u011fini ve sonraki tabakalarda bu say\u0131n\u0131n ziyadele\u015fti\u011fini belirtmi\u015ftir. (Bkz. MahmudTahh\u00e2n, Teys\u00eeru Mustalahi\u2019l-Had\u00ees<\/em>, s. 25) S\u00e2lim el-Behnis\u00e2v\u00ee ise lafz\u00ee m\u00fctevatirin say\u0131 olarak on d\u00f6rd\u00fc ge\u00e7meyece\u011fini, manevi m\u00fctevatirin ise nispeten daha fazla oldu\u011funu beyan etmektedir. (Bkz. Salim el-Behnis\u00e2v\u00ee, es-S\u00fcnnetu\u2019l-M\u00fcfter\u00e2 aleyh\u00e2<\/em>, Daru\u2019l-Vef\u00e2, Kahire, 1409, Bask\u0131: III, s. 140 )<\/p>\n [20]<\/a> el-Kett\u00e2n\u00ee, Muhammed b. Ca\u2018fer, er-Ris\u00e2letu\u2019l-M\u00fcstatrefe li bey\u00e2ni Me\u015fh\u00fbri K\u00fct\u00fcbi\u2019s-S\u00fcnneti\u2019l-M\u00fc\u015ferrafe<\/em>, Yay\u0131nevi, Tarih: Yok, s. 3<\/p>\n [21]<\/a> Ahmed b. Hanbel, M\u00fcsned<\/em>, 17\/149, No: 11085; M\u00fcslim, \u201cKit\u00e2bu\u2019z-Z\u00fchd ve\u2019r-Rek\u00e2ik\u201d, No: 72, Hakim, el-M\u00fcstedrek<\/em>, No: 437<\/p>\n [22]<\/a> Bu husustaki rivayetleri z\u0131tt\u0131na delalet eden rivayetlerle kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 m\u00fctalaa etmek i\u00e7in bkz: el-Hat\u00eebu\u2019l-Ba\u011fd\u00e2d\u00ee, Taky\u00eedu\u2019l-\u0130lm<\/em>, Daru\u2019l-\u0130stik\u00e2me, 1429, Bask\u0131: I, s. 17 vd; \u0130bn Abdilber, C\u00e2mi\u2018u Beyani\u2019l-\u0130lmi ve Fadlih, <\/em>I\/268 vd. Darim\u00ee, S\u00fcnen<\/em>, I\/59<\/p>\n [23]<\/a> \u0130bn Abdilber, Yusuf b. Abdillah, C\u00e2miu Bey\u00e2ni\u2019l-\u0130lmi ve Fadlih<\/em>, Daru \u0130bni\u2019l-Cevz\u00ee, el-Memleketu\u2019l-Arabiyyetu\u2019s-Su\u2018\u00fbdiyye, 1414, Bask\u0131: I, I\/268<\/p>\n [24]<\/a> Nitekim biz bug\u00fcn Kur\u2019an\u2019\u0131n nakledilmesindeki kesinli\u011fi ve ayetlerin s\u00fcbutundaki katili\u011fi bile \u2018lafz\u00ee tev\u00e2t\u00fcr\u2019e bor\u00e7luyuz. Zira ayn\u0131 d\u00f6nemlerde Kur\u2019an-\u0131 Kerim de sad\u0131rdan sad\u0131ra nakledilmi\u015f ve bu durum yaz\u0131n\u0131n ilim ahzetme gelene\u011finde husus\u00ee bir yer edinmesine kadar devam etmi\u015ftir. Bu mahalde \u015f\u00f6yle bir soru sorulabilir: Kur\u2019an-\u0131 Kerim hadislerden farkl\u0131 olarak yaz\u0131ya da ge\u00e7irilmemi\u015f midir? Bu soruya elbette \u2018evet\u2019 cevab\u0131 vermemiz gerekir. Fakat bug\u00fcn Kur\u2019an ayetlerinin s\u00fcbutu hususunda bu denli katiyet sa\u011flayan unsur \u2018kitabet\u2019 de\u011fildir. Bilakis nakledili\u015findeki lafz\u00ee tevat\u00fcrd\u00fcr. Nitekim biz bug\u00fcn vahiy katiplerine ait oldu\u011fu s\u00f6ylenen bir-iki n\u00fcshaya rastlam\u0131\u015f olsak bile bu bize Kur\u2019an\u2019\u0131n tabaka tabaka tevat\u00fcren nakledili\u015fi kadar bir kesinlik arz etmeyecektir. Zira bu n\u00fcshan\u0131n onlara aidiyeti yahut hi\u00e7bir tebedd\u00fcle u\u011framaks\u0131z\u0131n bize intikal edip etmedi\u011fi hususlar\u0131 hep istifham bar\u0131nd\u0131racakt\u0131r. (Abd\u00fcl\u011fan\u00ee b. Muhammed el-M\u0131sr\u00ee, er-Reddu al\u00e2 men Y\u00fcnkiru H\u00fccciyyete\u2019s-S\u00fcnne<\/em>, Mektebetu\u2019s-S\u00fcnne, 1989, Bask\u0131: I, s. 421) Dolay\u0131s\u0131yla Kur\u2019an\u2019\u0131n naklindeki ana unsur bile \u2018h\u0131fz\u2019 iken, o d\u00f6nemin h\u0131fz ile ilim telakkisini es ge\u00e7erek hadislerin yaz\u0131lmam\u0131\u015f olmas\u0131ndan dem vurarak h\u00fccciyyetlerine g\u00f6lge d\u00fc\u015f\u00fcrmeye kalkmak bir yandan anakronizmdir di\u011fer yandan ise gayr-\u0131 samimidir.<\/p>\n [25]<\/a> Bkz. \u015eemsuddin es-Seh\u00e2v\u00ee, Fethu\u2019l-Mu\u011f\u00ees \u015eerhu Elfiyeti\u2019l-Had\u00ees<\/em>, Daru\u2019l-K\u00fct\u00fcbi\u2019l-\u0130lmiyye, Beyrut, L\u00fcbnan, 1403, Bask\u0131: I, II\/242<\/p>\n [26]<\/a> D\u00e2rim\u00ee, S\u00fcnen<\/em>, No: 324<\/p>\n [27]<\/a>\u00a0 Ma\u2018mer b. R\u00e2\u015fid, C\u00e2mi<\/em>\u2018, XI\/327; \u0130bn Abdilber, C\u00e2mi\u2018u Beyani\u2019l-\u0130lmi ve Fadlih<\/em>, I\/344; Beyhaki, es-S\u00fcnenu\u2019l-K\u00fcbr\u00e2<\/em>, VII\/335<\/p>\n [28]<\/a> Ahmed b. Hanbel, \u201cM\u00fcsned\u201d<\/em>, No: No: 326, Heysem\u00ee, \u201cGayetu\u2019l-Maksat fi Zevaidi\u2019l- M\u00fcsned\u201d<\/em>, I\/315<\/p>\n [29]<\/a> Hakim, \u201cel-M\u00fcstedrek\u201d<\/em>, No: 380<\/p>\n\n
\n
\n
\n